માણસ પર નહીં, બોલતા-કણસતા પૂતળાં પર ડૉક્ટરો પ્રેક્ટિસ કરશે!:મેડિકલની દુનિયામાં ક્રાંતિકારી બદલાવ, જાણો આ હાઈ-ટેક 'મેનિકિન્સ'ની ખાસિયતો

'તમે એક મેડિકલ વિદ્યાર્થી છો. હાર્ટ એટેક આવે ત્યારે શું કરવું જોઈએ...' આ ફક્ત પુસ્તકોમાં જ વાંચ્યું હોય છે. પરંતુ જ્યારે તમે પહેલીવાર જીવંત વ્યક્તિની સામે ઊભા હોવ છો, જેના શ્વાસ અટકી રહ્યા હોય છે, ત્યારે હાથ ધ્રૂજવા લાગે છે… અમેરિકન એકેડમી ઑફ નર્સિંગના પ્રમુખ ડૉ. ડેબ્રા બાર્કસડેલ કહે છે, 'અનુભવ ભયાવહ હોય છે. ભલે તમારી પાસે અપાર જ્ઞાન હોય, પરંતુ જીવંત વ્યક્તિ પર તેનો અભ્યાસ કરવો ખૂબ જ પડકારજનક છે.' આબેહૂબ માણસ જેવા દેખાતા પુતળા આ જ ડરને ખતમ કરવા માટે હવે મેડિકલની દુનિયામાં ક્રાંતિકારી બદલાવ આવ્યો છે. હવે વિદ્યાર્થીઓ સીધા મનુષ્યો પર હાથ અજમાવવાને બદલે 'હાઈ-ફિડેલિટી મેડિકલ સિમ્યુલેટર' એટલે કે ખૂબ જ અસલી દેખાતા પૂતળાઓ પર અભ્યાસ કરે છે. આ ખાસ પ્રકારના પૂતળા શ્વાસ લઈ શકે છે, પાંપણો ઝબકાવે છે, તેમને પરસેવો આવે છે અને ઈજા થવા પર તેમાંથી લોહી (લાલ પ્રવાહી) પણ નીકળે છે. કેટલાક પૂતળા તો એવા પણ છે, જેમને આંચકી આવી શકે છે અથવા તેમના મોંમાંથી ફીણ નીકળી શકે છે. કેટલાક તો ડૉક્ટર સાથે વાત પણ કરે છે. થોડા દિવસો પહેલા નર્સિંગની વિદ્યાર્થિની જુલિયાના વિટોલો, 'મોમ-એની' નામની ગર્ભવતી પૂતળાનું પરીક્ષણ કરી રહી હતી. જ્યારે જુલિયાનાએ પૂછ્યું, 'તમને કેવું લાગે છે?' ત્યારે તે પૂતળાએ પાંપણો પટપટાવી અને જવાબ આપ્યો, 'પેટના નીચેના ભાગમાં થોડો દુખાવો છે.' આંખો સંકોચે છે, નાડી અનુભવી શકાય છે અલગ-અલગ પ્રકારના દર્દીઓને ધ્યાનમાં રાખીને પૂતળાની ડિઝાઇન પણ અલગ રાખવામાં આવે છે. પ્રીમેચ્યોર બાળકોના પૂતળા પર અસલી જેવા વાળ હોય છે, જ્યારે વૃદ્ધ પૂતળાની ત્વચા પર કરચલીઓ અને આંખોમાં મોતિયાબિંદુ પણ બતાવવામાં આવે છે. ટોર્ચથી આંખોની તપાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે કીકીઓ સંકોચાઈ જાય છે. તેમને ઇન્જેક્શન આપી શકાય છે અને નાડી પણ અનુભવી શકાય છે. જો કોઈ 'બાળક' વાળા પૂતળાને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળે, તો હોઠની આસપાસની ત્વચા વાદળી થવા લાગે છે (હાઈપોક્સિયા), જેનાથી વિદ્યાર્થીઓને તરત નિર્ણય લેવો પડે છે. 'પુતળાઓ ચીસો પણ પાડે છે' સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે, અહીં ભૂલ કરવાથી કોઈનો જીવ જતો નથી. સેટન હોલના સિમ્યુલેશન ડિરેક્ટર જેનિફર મેકકાર્થી કહે છે, 'જો દર્દીને 2 મિલિ દવા આપવાની હોય અને વિદ્યાર્થીએ માત્ર 1.8 મિલિ આપી દીધી, તો આ ગંભીર ભૂલ છે. પૂતળાની અંદર લાગેલી ટેકનોલોજી આ નાના તફાવતને પણ પકડી પાડે છે અને ભૂલ સુધારવાની તક આપે છે.' કંટ્રોલ રૂમમાંથી નિષ્ણાતો આ પૂતળાઓ દ્વારા વાત પણ કરે છે. તેઓ ક્યારેક ચીસો પાડે છે, ક્યારેક પીડામાં કણસે છે, તો ક્યારેક પ્રશ્નો પૂછે છે. આનાથી ડોકટરો અને નર્સો સારવારની સાથે તરત નિર્ણયો લેવા અને તણાવપૂર્ણ વાતાવરણમાં દર્દી સાથે વાત કરવાની રીત પણ શીખે છે. વાતાવરણ વાસ્તવિક રહે, તેથી કલાકારોને ‘સંબંધી’ તરીકે બોલાવે છે વેલ-કોર્નેલ સિમ્યુલેશન સેન્ટરના પ્રમુખ ડો. કેવિન ચિંગ કહે છે, ‘કેટલાક મેનિકિન્સમાં અચાનક પરિસ્થિતિઓ બદલવાની પ્રોગ્રામિંગ હોય છે. આનાથી વિદ્યાર્થીઓને ઝડપથી વિચારવાની તાલીમ મળે છે. બેબી મેનિકિનને નિષ્ક્રિય દર્શાવી શકાય છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ લક્ષણો જોઈને સમસ્યા ઓળખી શકે. જેમ કે બીપી ઘટવા પર નક્કી કરવું કે ફ્લુઇડ આપવું કે નહીં. વાસ્તવિક વાતાવરણ બનાવવા માટે નજીકમાં ચશ્મા, ફોન રાખવામાં આવે છે અને ક્યારેક ‘ચિંતિત સંબંધી’ની ભૂમિકામાં એક્ટરને પણ બોલાવવામાં આવે છે. આને હાઇબ્રિડ સિમ્યુલેશન કહે છે.’