ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાં હવાનું લીકેજ:7 અવકાશયાત્રીઓએ સ્પેસસૂટ પહેરીને કેપ્સ્યુલમાં છુપાવું પડ્યું; રશિયાની ‘દેશી’ પદ્ધતિ પર નાસા નારાજ

આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન (ISS- ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન)માં હવાના લીકેજમાં વધારો થયા બાદ નાસાએ તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરી અને અવકાશયાત્રીઓને અવકાશયાનમાં છુપાવવા અને સુરક્ષિત બહાર નીકળવા (ઇવેક્યુએશન) માટે તૈયાર રહેવાનો આદેશ આપ્યો. જોકે, લગભગ બે કલાકની જહેમત અને તપાસ બાદ સ્થિતિ નિયંત્રણમાં જોઈને આ આદેશ પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો. સ્પેસ સ્ટેશનના 27 વર્ષના ઇતિહાસમાં આ પ્રકારના એલર્ટ અત્યંત દુર્લભ માનવામાં આવે છે. ખરેખરમાં, સ્પેસ સ્ટેશનના રશિયન ભાગમાં હવા લીક થવાની ગતિ અચાનક બમણી થઈ ગઈ હતી. ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકી સ્પેસ એજન્સી નાસાએ અવકાશયાત્રીઓને ઇમરજન્સી એલર્ટ જાહેર કર્યું હતું. સ્ટેશન પર હાલ 7 અવકાશયાત્રીઓ હાજર આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ સ્ટેશન પર હાલમાં બે અલગ-અલગ મિશનના કુલ 7 અવકાશયાત્રીઓ રહી રહ્યા છે. સ્પેસક્રાફ્ટની અંદર વિતાવેલા બે કલાક, પહેરવા પડ્યા સ્પેસસૂટ નાસાના પ્રવક્તા બેથાની સ્ટીવન્સ અનુસાર, શુક્રવારે અમેરિકી સમય અનુસાર સવારે 9:04 વાગ્યે (ભારતીય સમય અનુસાર સાંજે લગભગ 6:34 વાગ્યે) હ્યુસ્ટન સ્થિત મિશન કંટ્રોલથી અવકાશયાત્રીઓને સુરક્ષિત સ્થળોએ જવાનો આદેશ મળ્યો. નાસાના 'ક્રૂ-12' મિશનના 4 સભ્યો સાથે એક અન્ય અમેરિકી અવકાશયાત્રીને તરત જ સ્પેસ સ્ટેશન સાથે જોડાયેલા સ્પેસએક્સના 'ક્રૂ ડ્રેગન' કેપ્સ્યુલની અંદર જવાનું કહેવામાં આવ્યું. યાત્રીઓને સૂચના આપવામાં આવી હતી કે, તેઓ પોતાના સ્પેસસૂટ પહેરી લે, જેથી હવા લીકેજ વધુ વધે તો તેમને તરત જ સ્પેસ સ્ટેશનથી પૃથ્વી પર પાછા લાવી શકાય. રશિયાના ઝ્વેઝ્ડા મોડ્યુલમાં ખામી સર્જાઈ આ આખી ગડબડ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનના રશિયન ભાગમાં આવેલા 'ઝ્વેઝ્ડા' સર્વિસ મોડ્યુલમાં થઈ છે. સ્પેસ સ્ટેશનને મુખ્યત્વે નાસા અને રશિયાની સ્પેસ એજન્સી 'રોસ્કોસ્મોસ' મળીને ચલાવે છે. ઝ્વેઝ્ડા મોડ્યુલમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી નાના-નાના એર લીક થઈ રહ્યા છે, જેને લઈને નાસા અને રશિયન વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે તેના કારણો અને સમારકામના રીતો પર લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. શુક્રવારે રોસ્કોસ્મોસ તરફથી આ ઘટના પર તરત કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આવ્યું નથી. એક પાઉન્ડથી વધીને બે પાઉન્ડ થઈ હવા લીક થવાની ઝડપ એક સિનિયર નાસા અધિકારીએ જણાવ્યું કે, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી હવાનું લીકેજ ખૂબ જ ઓછું હતું, જેનાથી કોઈ મોટો ખતરો નહોતો. પરંતુ શુક્રવારે તે અચાનક એક પાઉન્ડ પ્રતિ દિવસથી વધીને બે પાઉન્ડ પ્રતિ દિવસ પર પહોંચી ગયું. લીકની ઝડપ બમણી થતાં જ નાસાના વૈજ્ઞાનિકો સતર્ક થઈ ગયા અને તેમણે યાત્રીઓની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને તરત જ 'સેફ-હેવન' (સુરક્ષિત સ્થળે જવાની) પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી. રશિયન અવકાશયાત્રીઓએ કરવતથી કાપવાનો પ્રયાસ કર્યો, નાસાએ વિરોધ કર્યો જે સમયે નાસાએ આ એલર્ટ જાહેર કર્યું, તે સમયે સ્પેસ સ્ટેશન પર હાજર બે રશિયન કોસ્મોનોટ્સ (અવકાશયાત્રીઓ) સર્ગેઈ કુદ-સ્વેરચકોવ અને સર્ગેઈ મિકાયેવે આ ઇવેક્યુએશન ડ્રિલમાં ભાગ લીધો ન હતો. તેઓ સ્ટેશનના તે ભાગમાં રહેલી તિરાડ શોધવા માટે કરવતનો ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા, જ્યાંથી હવા લીક થવાની શંકા હતી. નાસાના અધિકારીઓએ રશિયન યાત્રીઓની આ પદ્ધતિ (કરવતના ઉપયોગ) પર અસહમતિ દર્શાવી. નાસાનું માનવું હતું કે તેનાથી ખતરો વધુ વધી શકે છે, આ મતભેદ પછી નાસાએ પોતાના યાત્રીઓને તરત જ સ્પેસક્રાફ્ટમાં જવાનો આદેશ આપ્યો. 27 વર્ષના ઇતિહાસમાં ક્યારેય ISS ખાલી કરવું પડ્યું નથી સ્પેસ સ્ટેશન પર 'સેફ-હેવન' જેવા આદેશો ખૂબ ઓછા આપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આવું ત્યારે થાય છે, જ્યારે અવકાશનો કચરો સ્ટેશન સાથે ટકરાવાનો હોય અથવા હવાના દબાણમાં કોઈ મોટો ફેરફાર આવે. સારી વાત એ છે કે છેલ્લા 27 વર્ષથી સતત મનુષ્યોનું ઘર બનેલા આ સ્પેસ સ્ટેશનને આજ સુધી ક્યારેય પણ કટોકટીની સ્થિતિમાં સંપૂર્ણપણે ખાલી કરવું પડ્યું નથી. આ વખતે પણ બે કલાક પછી પરિસ્થિતિની સમીક્ષા કરીને નાસાએ એલર્ટ હટાવી દીધું અને યાત્રીઓ પાછા સ્ટેશનના કામમાં લાગી ગયા. ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન શું છે? ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન પૃથ્વીની આસપાસ ફરતું એક મોટું અવકાશયાન છે. તેમાં અવકાશયાત્રીઓ રહે છે અને માઇક્રો ગ્રેવિટીમાં પ્રયોગો કરે છે. તે 28,000 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે મુસાફરી કરે છે. તે દર 90 મિનિટે પૃથ્વીની પરિક્રમા પૂરી કરે છે. 5 સ્પેસ એજન્સીઓએ મળીને તેને બનાવ્યું છે. સ્ટેશનનો પહેલો ભાગ નવેમ્બર 1998માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.