હિમાચલથી કાશ્મીર સુધી 'ઘેપન તળાવ' તબાહી મચાવી શકે છે:NRSC રિપોર્ટમાં આઉટબર્સ્ટ ફ્લડનું એલર્ટ; 101.30 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલું, રેડ ઝોનમાં સિસ્સુ ગામ

હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ સ્પીતિમાં પર્યટનનું કેન્દ્ર બનેલા સિસ્સુ ગામ સહિત 34થી વધુ વસાહતો પર 'ઘેપન તળાવ' ખતરો બનીને મંડરાઈ રહ્યું છે. ક્લાઇમેટ ચેન્જને કારણે તાપમાનમાં વધારાથી ગ્લેશિયર પીગળી રહ્યા છે. જેનાથી તળાવનું કદ વર્ષે દર વર્ષે વધી રહ્યું છે. જો આ તળાવ ફાટી ગયું તો ડાઉનસ્ટ્રીમમાં ખેતરો, ખળિયાણ, પુલ, રસ્તાઓ બધું પાણીમાં સમાઈ જશે. આ દાવો હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણ (HPSDMA) અને નેશનલ રિમોટ સેન્સિંગ કેન્દ્ર (NRSC-ISRO)ના અભ્યાસ રિપોર્ટમાં કરવામાં આવ્યો. રિપોર્ટમાં જણાવાયું કે ઘેપન ઘાટ તળાવ ભવિષ્યમાં વિનાશકારી ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF)નું કારણ બની શકે છે. SDMAને સોંપવામાં આવેલા રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો કે 1989માં ઘેપન તળાવનો વિસ્તાર માત્ર 36.49 હેક્ટર હતો. વર્ષ 2022 સુધીમાં તે વધીને 101.30 હેક્ટર થઈ ગયો. લગભગ 33 વર્ષમાં તળાવ લગભગ ત્રણ ગણું ફેલાઈ ચૂક્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ઊંચા ઊંચા પહાડોની વચ્ચે શાંત દેખાતું તળાવ તબાહી મચાવી શકે છે. ઘેપાંગ ગ્લેશિયર પીગળવાથી બની રહેલું તળાવ વૈજ્ઞાનિકોના મતે- તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ હિમાલયમાં તાપમાનમાં વધારો થવો છે, ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં વરસાદ પણ વધી રહ્યો છે. આનાથી ઘેપાંગ ગ્લેશિયર સતત પીગળી રહ્યું છે. તેનું પાણી તળાવમાં જમા થઈને તેનું કદ વધારી રહ્યું છે. રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ઘેપન તળાવ એક ‘મોરેન-ડેમ્ડ ગ્લેશિયલ લેક’ છે. એટલે કે તે પથ્થર, રેતી અને કાટમાળથી બનેલા કુદરતી બંધની પાછળ બનેલું છે. આ બંધ નબળો માનવામાં આવે છે અને ભારે વરસાદ, હિમપ્રપાત, ભૂસ્ખલન અથવા ગ્લેશિયરનો ભાગ તૂટીને તળાવમાં પડવા જેવી ઘટનાઓ આ બંધને તોડી શકે છે. સિસ્સુ સૌથી મોટા જોખમવાળા રેડ ઝોનમાં સ્ટડી રિપોર્ટમાં તમામ પરિસ્થિતિઓમાં સિસ્સુ ગામને સૌથી વધુ જોખમવાળા રેડ ઝોનમાં રાખવામાં આવ્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર - તળાવ ફાટવાની સ્થિતિમાં માત્ર 21 મિનિટની અંદર પૂરનું પાણી સિસ્સુ સુધી પહોંચી શકે છે. તેની ઝડપ 43 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક સુધી હોઈ શકે છે અને પાણીની ઊંડાઈ 20 મીટર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. પાણીની સાથે કાટમાળ, ખડકો અને ગ્લેશિયરથી તૂટેલા પથ્થરો પણ તબાહી મચાવશે રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ માત્ર પાણીનું પૂર નહીં હોય. તેની સાથે ભારે માત્રામાં કાટમાળ, ખડકો અને ગ્લેશિયરથી તૂટેલા પથ્થરો પણ નીચે આવશે, જેનાથી તબાહી અનેક ગણી વધી શકે છે. ગ્લેશિયરની નીચે સૌથી નજીક સિસ્સુ ગામ છે, જેનું અંતર ઘેપન તળાવથી લગભગ 11 કિલોમીટર છે. તળાવ ફાટી ગયું તો સુનામી આવી શકે છે: સંદીપ સિસુ પંચાયતના પૂર્વ ઉપપ્રમુખ સંદીપે જણાવ્યું કે ઘેપન સાથે એક વધુ તળાવ બની રહ્યું છે. ઘેપન તળાવ બરફ નીચે દબાયેલું છે. તે કઈ રીતે તૂટશે તેની કોઈ જાણ નથી. તેમણે જણાવ્યું કે ઘેપન સાથે ખીણમાં આલિયાસ તળાવ પણ છે. જો તળાવ ફાટી ગયું તો સુનામી આવી શકે છે. હાલમાં શું સ્થિતિ છે? આ અભ્યાસ પછી SDMA એ અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ ચોક્કસપણે સ્થાપિત કરી છે, પરંતુ હાલમાં તે પાયલોટ ધોરણે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે અને ટેસ્ટિંગ ફેઝમાં છે. સિસ્સુ અને આસપાસના ગામોમાં પર્યટન ઝડપથી વધ્યું છે. હજારો લોકો રોજ અહીં પહોંચી રહ્યા છે, પરંતુ સ્થાનિક લોકોમાં ડર પણ વધી રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જો સમયસર દેખરેખ અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં આ તળાવ હિમાચલની સૌથી મોટી કુદરતી આફતોમાંની એકનું કારણ બની શકે છે. કેટલાક સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે જે રીતે નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલના આદેશો પર રોહતાંગ માટે 1200 વાહનોની સંખ્યા પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે, તે જ રીતે સિસ્સુ માટે પણ વાહનોની સંખ્યા નક્કી થવી જોઈએ, જેથી ક્લાઇમેટ ચેન્જના દુષ્પ્રભાવને ઓછો કરી શકાય. વર્તમાનમાં જ્યારે પર્યટન સીઝન ટોચ પર હોય છે ત્યારે અહીં રોજ આવતા વાહનોની સંખ્યા 5 હજારથી 8 હજારની વચ્ચે પહોંચી જાય છે. સતત વધી રહ્યું છે તળાવનું કદ: ડીસી રાણા SDMA ના પૂર્વ નિર્દેશક ડીસી રાણાએ જણાવ્યું કે વિભાગે થોડા સમય પહેલાં ઘેપન તળાવને લઈને અભ્યાસ કરાવ્યો છે. તેનો રિપોર્ટ મળી ગયો છે. તળાવનું કદ સતત વધી ગયું છે. તેનું કદ 100 હેક્ટરથી વધુ અને 50 મીટર ઊંડું થઈ ગયું છે. તેમણે જણાવ્યું કે ગ્લેશિયર પીગળવાથી આ તળાવ બની રહ્યું છે. જિલ્લા પ્રશાસનને વારંવાર લોકોને જાગૃત કરવા માટે કહેવામાં આવી રહ્યું છે. અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ પણ લગાવી દેવામાં આવી છે, તેનું પરીક્ષણ ચાલી રહ્યું છે.