વન નેશન, વન ઇલેક્શન પર સરકારને સુરક્ષિત માર્ગની શોધ:બે તબક્કામાં લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ; પહેલા 20 રાજ્યોની ચૂંટણી એકસાથે કરાવવા પર વિચાર

કેન્દ્ર સરકાર વન નેશન વન ઇલેક્શન માટે સુરક્ષિત માર્ગ શોધી રહી છે. આ માટે રચાયેલી JPC સાથે સંકળાયેલા સૂત્રો અનુસાર, સમિતિ 'ટુ-ફેઝ ટ્રાન્ઝિશન મોડેલ' પર વિચાર કરી રહી છે, જેથી રાજ્યોમાં વારંવાર ચૂંટણી કરાવવાની કે વિધાનસભાના કાર્યકાળમાં બહુ મોટો ઘટાડો કરવાની જરૂર ન પડે. સમગ્ર દેશને એકસાથે ચૂંટણી ચક્રમાં લાવવાને બદલે બે તબક્કામાં - 2029 અને 2034માં આગળ વધવાનો વિકલ્પ સૌથી વ્યવહારુ માનવામાં આવી રહ્યો છે. પ્રથમ તબક્કામાં 2029ની લોકસભા ચૂંટણી સાથે લગભગ 20 રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણી કરાવી શકાય છે. સંયુક્ત સંસદીય સમિતિ (JPC)ની અવધિ 2026ના ચોમાસુ સત્ર સુધી લંબાવવામાં આવી છે. આવી સ્થિતિમાં, 2029થી ચૂંટણી ચક્ર એક કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે. જ્યારે, 2034 સુધીમાં સમગ્ર દેશને સામાન્ય ચૂંટણી ચક્રમાં લાવવાનું લક્ષ્ય છે. બંધારણમાં અવકાશ છે, પરંતુ સહમતિ પર ભાર લો કમિશનના પૂર્વ સભ્ય અને મોહનલાલ સુખાડિયા યુનિવર્સિટીના લો કોલેજના ડીન આનંદ પાલીવાલે જણાવ્યું કે 'એક દેશ-એક ચૂંટણી'ને તબક્કાવાર રીતે લાગુ કરવા માટે બંધારણીય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. કેટલાક રાજ્યોમાં વિધાનસભાનો કાર્યકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં ચૂંટણીઓ કરાવી શકાય છે. તેમણે કહ્યું કે કેટલાક રાજ્યોમાં કાર્યકાળ વધારવાના વિકલ્પો પણ છે. ભારતમાં અગાઉ પણ વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં લોકસભા અને વિધાનસભાઓના કાર્યકાળમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, કોઈપણ વ્યાપક ફેરફાર માટે સંસદ દ્વારા જરૂરી કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને રાજકીય સહમતિ અનિવાર્ય રહેશે. 1967 સુધી સાથે થયેલી ચૂંટણીઓ 1952 થી 1967 સુધી એટલે કે ચાર વખત લોકસભા અને મોટાભાગની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજાઈ હતી. 1967 પછી ઘણા રાજ્યોમાં સરકારો પડવા લાગી. 1968-69માં ઘણી વિધાનસભા ભંગ થઈ અને 1970માં લોકસભા પણ કાર્યકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં ભંગ થઈ ગઈ. આનાથી દેશનું સંયુક્ત ચૂંટણી ચક્ર વિખેરાઈ ગયું. 1971માં લોકસભાની મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ થઈ અને રાજ્યોમાં ચૂંટણીઓ અલગ-અલગ સમયે થવા લાગી. પછીથી ગઠબંધન સરકારો, રાષ્ટ્રપતિ શાસન અને સમય પહેલાંની ચૂંટણીઓએ આ તફાવત વધુ વધારી દીધો. વિધિ આયોગ અને નીતિ આયોગ સમયાંતરે ચૂંટણી ચક્રને એક કરવાની ભલામણ કરતા રહ્યા છે. ગયા વર્ષે મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તરાખંડની મુલાકાત લઈ ચૂકેલી JPC મહારાષ્ટ્ર- JPC એ 17-18 મે 2025 ના રોજ મહારાષ્ટ્રની મુલાકાત લીધી. ત્યાં મુખ્યમંત્રી, રાજકીય પક્ષો, વહીવટી અધિકારીઓ, બેંકો, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (PSU) અને નિયમનકારી સંસ્થાઓ સાથે વાતચીત કરવામાં આવી. સમિતિનો ઉદ્દેશ્ય એ સમજવાનો હતો કે એકસાથે ચૂંટણી કરાવવાથી વહીવટ, ખર્ચ અને શાસન પર શું અસર પડશે. ઉત્તરાખંડ- JPC 19-21 મે 2025 દરમિયાન દેહરાદૂન અને ઉત્તરાખંડના અન્ય ભાગોમાં ગઈ. સમિતિએ મુખ્યમંત્રી પુષ્કર સિંહ ધામી, રાજ્ય વહીવટ અને અન્ય સંગઠનો સાથે ચર્ચા કરી. ધામીએ JPC ને જણાવ્યું કે વારંવાર ચૂંટણીઓ યોજાવાને કારણે છેલ્લા 3 વર્ષમાં આચારસંહિતાને લીધે લગભગ 175 દિવસ સરકારી કામો પ્રભાવિત થયા. તેમનો દાવો હતો કે જો લોકસભા અને વિધાનસભા ચૂંટણીઓ એકસાથે યોજાય તો 30-35% સુધી ખર્ચ બચાવી શકાય છે. કારણ કે, પહાડી રાજ્યોમાં વારંવાર ચૂંટણીઓ કરાવવી મુશ્કેલ હોય છે. વળી, ચારધામ યાત્રા, વરસાદ અને કઠિન ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ ચૂંટણી પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરે છે. JPC એ રિપોર્ટ 2026 ના ચોમાસુ સત્રના છેલ્લા અઠવાડિયાના પહેલા દિવસ સુધીમાં સબમિટ કરવાનો છે. રિપોર્ટમાં તમામ પરામર્શ, પ્રસ્તુતિઓ અને મીટિંગના ઇનપુટ્સને એકત્રિત કરીને ભલામણો આપવામાં આવશે. હજુ સુધી કોઈ અંતિમ સમયમર્યાદા અથવા સબમિશન તારીખ પ્રકાશિત થઈ નથી. JPC ના રિપોર્ટ પછી સંસદમાં આગળ ચર્ચા/મતદાન થશે. પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતામાં પેનલની રચના 'એક રાષ્ટ્ર-એક ચૂંટણી' પર વિચાર કરવા માટે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રામ નાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતામાં 2 સપ્ટેમ્બર 2023 ના રોજ એક પેનલની રચના કરવામાં આવી હતી. આ પેનલે હિતધારકો-નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચા અને 191 દિવસના સંશોધન પછી 14 માર્ચે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને પોતાનો રિપોર્ટ સુપરત કર્યો હતો.