ગલવાન તણાવ પછી ફરી ખુલશે ભારત-ચીન વેપારનો માર્ગ:7 વર્ષ પછી લિપુલેખ ઘાટથી ભારતીય વેપારીઓ તકલાકોટ જશે

ભારત-ચીન સરહદ પર 2020ના ગલવાન સંઘર્ષ પછી બંધ થયેલો લિપુલેખ વેપાર માર્ગ હવે ફરી ખુલવા જઈ રહ્યો છે. ઉત્તરાખંડના પિથોરાગઢથી 300 વેપારીઓની યાદી વિદેશ મંત્રાલયને મોકલવામાં આવી છે. વિઝા-પાસપોર્ટ વિના ટ્રેડ પાસ દ્વારા વેપારીઓ તિબેટના તકલાકોટ બજાર સુધી પહોંચશે. ખાસ વાત એ છે કે આ વખતે પહેલીવાર સરહદ સુધી રસ્તો પહોંચવાથી સામાન ઘોડા-ખચ્ચરને બદલે વાહનો દ્વારા જશે. સદીઓ જૂના આ વ્યાપારી માર્ગનો ઇતિહાસ માત્ર વેપાર જ નહીં, પરંતુ હિમાલયી સભ્યતાઓના સંબંધો સાથે પણ જોડાયેલો છે. ક્યારેક તિબેટી વેપારીઓ યાક અને ઘેટાંના કાફલાઓ સાથે મીઠું, ઊન અને બોરેક્સ લઈને ભારત આવતા હતા, જ્યારે ભારતીય વેપારીઓ કાપડ, અનાજ અને મસાલા તિબેટ લઈ જતા હતા. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી આ સિલસિલો લાંબા સમય સુધી બંધ રહ્યો, પછી 1991માં ફરી શરૂ થયો અને હવે ગલવાન તણાવ પછી ફરી પાટા પર આવી રહ્યો છે. આ વખતે વેપાર ખુલવાની અસર માત્ર કારોબાર પૂરતી સીમિત માનવામાં આવતી નથી. આદિ કૈલાસ યાત્રા પહેલા જ સરહદી વિસ્તારોની અર્થવ્યવસ્થામાં હલચલ વધી છે, હવે વેપાર શરૂ થવાથી બ્યાસ, દાર્મા અને ચૌંદાસ ઘાટીના લોકોને રોજગાર અને આવકની નવી આશા દેખાઈ રહી છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં તાજેતરના રાજદ્વારી પ્રયાસો વચ્ચે તેને વિશ્વાસ અને સંવાદ પુનઃસ્થાપિત કરવાના સંકેત તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે, લિપુલેખ ક્ષેત્રને લઈને નેપાળની વાંધાઓ અને જૂનો સીમા વિવાદ હજુ પણ આ સમગ્ર વિસ્તારને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવી રહ્યા છે. જૂનના પહેલા અઠવાડિયામાં વેપાર શરૂ થઈ શકે છે વિદેશ મંત્રાલય અને ચીની પ્રશાસનની સહમતિ બાદ વેપારીઓનો પહેલો કાફલો જૂનના પહેલા કે બીજા સપ્તાહમાં રવાના થઈ શકે છે. પરંપરાગત રીતે આ વેપાર દર વર્ષે જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી મર્યાદિત સમયગાળા માટે ચાલતો રહ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયની મંજૂરી મળ્યા બાદ નોંધણી પ્રક્રિયા શરૂ થશે. વેપારીઓએ નિવાસ પ્રમાણપત્ર અને ઓળખ સંબંધિત દસ્તાવેજો જમા કરાવવા પડશે. દરેક વેપારી સાથે એક સહાયકને પણ જવાની મંજૂરી મળશે, જેના માટે અલગ બોર્ડર ટ્રેડ પાસ જાહેર કરવામાં આવશે. વેપાર સંચાલન માટે ગુંજીમાં અસ્થાયી ટ્રેડ કાર્યાલય, કસ્ટમ ચોકી અને બેંકિંગ સુવિધા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. પ્રશાસન દ્વારા સુરક્ષા, સંચાર, પરિવહન અને તબીબી સેવાઓની તૈયારી પણ શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. જિલ્લા પ્રશાસનનું કહેવું છે કે સીમા વેપાર શરૂ થાય તે પહેલાં તમામ જરૂરી વ્યવસ્થા પૂરી કરી લેવામાં આવશે. પ્રથમ વખત માર્ગ આધારિત મોડેલમાં બદલાશે વેપાર અત્યાર સુધી લિપુલેખ ઘાટમાંથી થતો વેપાર સંપૂર્ણપણે પરંપરાગત પરિવહન વ્યવસ્થા પર નિર્ભર હતો. વેપારીઓ ધારચુલાથી ગુંજી, કાલાપાણી અને નાભીડાંગ થઈને ઘણા દિવસોની કઠિન યાત્રા કરીને ઘાટ સુધી પહોંચતા હતા. સામાન ઘોડા-ખચ્ચર, યાક દ્વારા લઈ જવામાં આવતો હતો. ખરાબ હવામાન અને ભૂસ્ખલન ઘણીવાર વેપાર અટકાવી દેતા હતા. કુમાઉં યુનિવર્સિટીના સંશોધક સુમન જોશીના મતે, પહેલા સીમાંત સમુદાય નેપાળથી ચોખા, જવ અને ઘઉં લઈને તિબેટના જ્ઞાનિમા અને ગરહાટોક બજારો સુધી પહોંચતા હતા, જ્યાં બદલામાં મીઠું અને બોરેક્સ લેવામાં આવતું હતું. હવે રસ્તો બન્યા પછી લગભગ 100 કિલોમીટર સુધી વાહનો સીધા સરહદની નજીક પહોંચી શકશે. માત્ર છેલ્લા લગભગ 200 મીટર સુધી જ સામાન પરંપરાગત રીતે લઈ જવામાં આવશે. ત્યારબાદ ચીન ક્ષેત્રમાં સડક માર્ગ ઉપલબ્ધ રહેશે, જ્યાંથી વેપારીઓ લગભગ 18 કિલોમીટર દૂર તકલાકોટ મંડી પહોંચશે. તકલાકોટની નવી મંડીમાં દુકાનો મળશે લગભગ 7 વર્ષ સુધી વેપાર બંધ રહ્યા દરમિયાન તકલાકોટની જૂની મંડીની ઘણી દુકાનો નેપાળી અને અન્ય વેપારીઓને ફાળવી દેવામાં આવી હતી. હવે ભારતીય અને નેપાળી વેપારીઓ માટે નવી ટ્રેડ મંડી વિકસાવવામાં આવી છે. આ જ નવી મંડીમાં ભારતીય વેપારીઓને દુકાનો આપવામાં આવશે. વેપાર સમિતિનું કહેવું છે કે નવી મંડી પહેલાં કરતાં વધુ વ્યવસ્થિત છે અને ત્યાં સામાન રાખવા માટે વધુ જગ્યા ઉપલબ્ધ થશે. ભારતીય વેપારીઓ માટે રાહત દરે ભાડું અને સારી લોજિસ્ટિક સુવિધાની પણ માગ કરવામાં આવી છે. વેપાર સાથે સંકળાયેલા લોકોનું માનવું છે કે રસ્તા અને આધુનિક સુવિધાઓને કારણે આવનારા વર્ષોમાં કારોબારનો વ્યાપ વધુ વધી શકે છે. 2019માં કરોડોનો કારોબાર, હવે વધવાની આશા 2019માં આ માર્ગેથી લગભગ ત્રણ કરોડ રૂપિયાનો વેપાર થયો હતો, જેમાં લગભગ 1.25 કરોડ રૂપિયાની નિકાસ અને 1.90 કરોડ રૂપિયાની આયાત સામેલ હતી. હવે રસ્તા અને આધુનિક સુવિધાઓ સાથે વેપાર ફરી શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે, ત્યારે આ આંકડામાં ઘણો વધારો થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. વેપાર બંધ થવાને કારણે ઘણા ભારતીય વેપારીઓ પોતાનો સામાન તિબેટની તકલાકોટ મંડીમાં જ છોડી આવ્યા હતા. છેલ્લા છ વર્ષથી લગભગ 45 વેપારીઓનો એક કરોડ રૂપિયાથી વધુનો સામાન ત્યાં ફસાયેલો છે. હવે વેપાર શરૂ થવાથી આ વેપારીઓને મોટી રાહત મળવાની આશા છે, કારણ કે તેઓ પોતાનો સામાન પાછો લાવી શકશે અથવા તેને વેચી શકશે. સદીઓથી વેપાર, સંસ્કૃતિ અને વિશ્વાસનો માર્ગ રહ્યો છે લિપુલેખ લિપુલેખ ઘાટ માત્ર સરહદી વેપારનો માર્ગ નથી, પરંતુ સદીઓથી ભારત, નેપાળ અને તિબેટ વચ્ચેના સંપર્કનો મુખ્ય માર્ગ રહ્યો છે. સરહદી વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી વસ્તુ વિનિમય પ્રણાલી પર આધારિત વેપાર ચાલતો હતો. બ્રિટિશ અધિકારી અને લેખક સર ફ્રાન્સિસ એડવર્ડ યંગહસબન્ડે તેમના પુસ્તક 'ઇન્ડિયા એન્ડ તિબેટ' માં હિમાલયી વેપારી માર્ગોને ભારત અને તિબેટ વચ્ચેના સાંસ્કૃતિક અને વેપારી સંપર્કનું માધ્યમ ગણાવ્યા હતા. આ માર્ગોથી માત્ર સામાન જ નહીં, પરંતુ પરંપરાઓ, ભાષાઓ અને સરહદી સમાજોના સંબંધો પણ એક વિસ્તારથી બીજા વિસ્તાર સુધી પહોંચતા હતા. તિબેટ સાથેનો આ સંપર્ક માત્ર બજારો પૂરતો સીમિત ન હતો. સરહદી વિસ્તારોના મેળા, ધાર્મિક યાત્રાઓ અને વેપારી કાફલાઓ ભારત, નેપાળ અને તિબેટ વચ્ચેના સામાજિક સંબંધોનો પણ આધાર બન્યા હતા. જૌલજીબી જેવા મેળા લાંબા સમય સુધી ત્રિપક્ષીય વ્યાપારી કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાતા રહ્યા. કોણ છે રં સમુદાય, જેમણે હિમાલયી વેપારને જીવંત રાખ્યો? લિપુલેખ ઘાટમાંથી થતા પરંપરાગત વેપારમાં રં સમુદાયની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. આ સમુદાય મુખ્યત્વે પિથોરાગઢની બ્યાસ, દારમા અને ચૌંદાસ ખીણોમાં વસવાટ કરે છે. રં સમાજને ભોટિયા અથવા શૌકા સમુદાયનો ભાગ પણ માનવામાં આવે છે. સદીઓ સુધી આ જ સમુદાય દુર્ગમ હિમાલયી માર્ગોમાં ભારત-તિબેટ વેપારને જીવંત રાખતો હતો. તેમની રહેણીકરણી, ખાનપાન અને પહેરવેશમાં તિબેટીયન સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળે છે. આ સમુદાય તેની ઊની વણાટ, લોક સંસ્કૃતિ અને સીમાંત જીવનશૈલી માટે જાણીતો છે. 2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ઉત્તરાખંડમાં ભોટિયા જનજાતિની વસ્તી 39 હજારથી વધુ હતી. વેપાર પહેલાં દારૂ પીવામાં આવતો હતો સુમન જોશીના એક સંશોધન મુજબ, ઊંચા વિસ્તારોમાં બરફવર્ષા થતાં ઘણા ભોટિયા પરિવારો શિયાળામાં નેપાળના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં અસ્થાયી ઘરો બનાવીને રહેતા હતા, જ્યારે ઉનાળામાં વેપારી કાફલાઓ સાથે તિબેટના બજારો સુધી પહોંચતા હતા. નેપાળ અને તિબેટ વચ્ચેનો આ જ સીમાંત સમુદાય વેપારી પુલ તરીકે કામ કરતો હતો. સરહદી બજારોથી મેદાનો સુધી પહોંચતો હતો સામાન બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન જૌલજીબી, ઝૂલાઘાટ અને ધારચુલા જેવા સરહદી કસબાઓ ભારત-નેપાળ-તિબેટ વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો ગણાતા હતા. વેપારીઓ ઘી, મધ, ગોળ, મીઠું, ઊન, ગાલીચા, જડીબુટ્ટીઓ અને પશુ ઉત્પાદનો લઈને આ મંડીઓ સુધી પહોંચતા હતા. ઘણા વેપારીઓ અહીંથી સામાન લઈને ટનકપુર, હલ્દ્વાની અને કાઠગોદામની મંડીઓ સુધી જતા હતા. નેપાળથી આવતા લોકો 10 થી 15 દિવસ સુધી પગપાળા મુસાફરી કરીને ઝુલાઘાટ પહોંચતા હતા. તે સમયે નેપાળથી ઘી, મધ અને ખુખરી આવતી હતી, જ્યારે ભારતમાંથી કપડાં, મીઠું, ખાંડ અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓ ત્યાં મોકલવામાં આવતી હતી. જૌલજીબી મેળો લાંબા સમય સુધી ભારત, નેપાળ અને તિબેટ વચ્ચે પરંપરાગત વ્યાપારી કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાતો રહ્યો. વેપાર ખુલવાથી સરહદી વિસ્તારોમાં નવી આશા જાગી લાંબા સમય સુધી સરહદી વેપાર બંધ રહેવાથી ધારચુલા, ગુંજી અને આસપાસના સરહદી વિસ્તારોની આર્થિક ગતિવિધિઓ પ્રભાવિત થઈ હતી. સ્થાનિક દુકાનદારો, ટ્રાન્સપોર્ટ વેપારીઓ, પોર્ટર અને ઘોડા-ખચ્ચર સંચાલકો પર તેની સીધી અસર પડી હતી. હવે વેપાર ફરી શરૂ થવાના સમાચાર બાદ સરહદી વિસ્તારોમાં હલચલ વધવા લાગી છે. સ્થાનિક લોકોને આશા છે કે આદિ કૈલાસ યાત્રા અને સરહદી વેપાર સાથે રોજગારની નવી તકો ઊભી થશે. વેપાર સમિતિનું કહેવું છે કે રસ્તા અને આધુનિક પરિવહન વ્યવસ્થાને કારણે યુવા વેપારીઓ પણ હવે આ કારોબારમાં રસ દાખવી રહ્યા છે. જો બેંકિંગ, મુદ્રા વિનિમય અને પરિવહન વ્યવસ્થા મજબૂત થશે તો આ કારોબાર સરહદી અર્થતંત્ર માટે મોટો આધાર બની શકે છે. નેપાળના વાંધાથી ફરી ચર્ચામાં આવ્યો સરહદી વિવાદ લિપુલેખ, કાલાપાની અને લિમ્પિયાધુરા ક્ષેત્રને લઈને નેપાળ પહેલા પણ વાંધો ઉઠાવી ચૂક્યું છે. 2019માં ભારત સરકારના નવા નકશા પછી નેપાળે પણ નવો રાજકીય નકશો જાહેર કર્યો હતો, જેમાં તેણે આ સમગ્ર ક્ષેત્ર પર દાવો કર્યો હતો. બાદમાં નેપાળ સંસદે પણ તેને મંજૂરી આપી દીધી હતી. નેપાળનો દાવો છે કે આ વિસ્તાર તેનો ભાગ છે, જ્યારે ભારત સિગૌલી સંધિના આધારે તેને પોતાનો પ્રદેશ માને છે. આ જ કારણ છે કે ભારત-ચીન વેપાર અને કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા સાથે જોડાયેલો આ સમગ્ર વિસ્તાર વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.