ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં આજે સુનાવણી:2023ના કાયદાને પડકાર, ચૂંટણી કમિશનરોના પસંદગી પેનલમાંથી CJIને હટાવવા પર સવાલ

સુપ્રીમ કોર્ટ આજે તે કાયદાને પડકારતી અરજીઓ પર ફરી સુનાવણી કરશે, જેના હેઠળ ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરનારી પેનલમાંથી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) ને હટાવવામાં આવ્યા હતા. આ મામલો 2023 માં બનેલા તે કાયદા સાથે સંબંધિત છે, જેમાં ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સમિતિમાં CJI ની જગ્યાએ કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. અગાઉ ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે એક વ્યવસ્થા નક્કી કરી હતી. આ હેઠળ વડાપ્રધાન, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા અને CJI ની સમિતિ નિમણૂક પ્રક્રિયામાં સામેલ થતી હતી. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે 2023માં નવો કાયદો લાવીને પસંદગી સમિતિની રચના બદલી નાખી. નવા કાયદામાં CJI ની જગ્યાએ એક કેન્દ્રીય મંત્રીને સામેલ કરવામાં આવ્યા. અરજદારોએ આ કાયદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે તેનાથી ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા અને નિષ્પક્ષતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ જ અરજીઓ પર સુનાવણી ચાલી રહી છે. જો સરકારે જ નિર્ણય લેવાનો હોય તો સ્વતંત્રતાનો દેખાડો શા માટે? સુપ્રીમ કોર્ટ સુપ્રીમ કોર્ટે ગત 14 મેના રોજ થયેલી સુનાવણીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને ચૂંટણી કમિશનરો (EC)ની નિમણૂક પ્રક્રિયાને લઈને કેન્દ્ર સરકારને સવાલ કર્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું હતું કે - જો સરકારે જ નિર્ણય લેવાનો હોય તો સિલેક્શન કમિટીમાં વિરોધ પક્ષના નેતા (LoP)ને રાખીને સ્વતંત્રતાનો દેખાડો કરવાની જરૂર શું છે. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની બેન્ચે કહ્યું કે CBI ડાયરેક્ટરની સિલેક્શન કમિટીમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સામેલ હોય છે, પરંતુ ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક કરતી સમિતિમાં કોઈ સ્વતંત્ર સભ્ય રાખવામાં આવ્યો નથી. અરજદારોનો દાવો- 2023નો કાયદો ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતાને નબળી પાડે છે અરજીઓમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક સંબંધિત 2023નો કાયદો ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતાને નબળી પાડે છે. તેમાં પસંદગી સમિતિમાંથી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)ને હટાવી દેવામાં આવ્યા છે. જોકે, 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે ‘અનૂપ બરનવાલ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ કેસમાં કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી સંસદ નવો કાયદો ન બનાવે ત્યાં સુધી ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક વડાપ્રધાન, વિપક્ષના નેતા અને CJIની સમિતિ કરશે. બાદમાં કેન્દ્ર સરકાર નવો કાયદો લઈને આવી, જેમાં CJIને સમિતિમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવ્યા. આ જ કાયદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો છે. 6 મે: SCએ પૂછ્યું હતું- શું અમારી પાસે કાયદો બનાવવાનો અધિકાર છે સુપ્રીમ કોર્ટે 6 મેના રોજ કેસની સુનાવણી દરમિયાન પૂછ્યું હતું કે શું અદાલત સંસદને નવો કાયદો બનાવવાનો નિર્દેશ આપી શકે છે. બેન્ચે કહ્યું કે એક અરજીમાં સંસદને કાયદો બનાવવાનો નિર્દેશ આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે. પરંતુ શું અદાલત આવો નિર્દેશ આપી શકે છે અને શું આ અરજી સુનાવણી યોગ્ય છે કારણ કે કાયદો બનાવવો એ સંસદનો વિશેષાધિકાર છે. ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા... 29 ડિસેમ્બર 2023ના રોજ CEC અને ECની નિમણૂકનો કાયદો બદલાયો છે. આ મુજબ, કાયદા મંત્રી અને બે કેન્દ્રીય સચિવની સર્ચ કમિટી 5 નામો શોર્ટલિસ્ટ કરીને પસંદગી સમિતિને આપશે. વડાપ્રધાન, એક કેન્દ્રીય મંત્રી અને વિપક્ષના નેતા અથવા સૌથી મોટા વિરોધ પક્ષના નેતાની ત્રણ સભ્યોની સમિતિ એક નામ નક્કી કરશે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ નિમણૂક થશે. નવા કાયદા પર વિપક્ષે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો વિપક્ષી દળોનું કહેવું હતું કે સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય બેન્ચના આદેશ વિરુદ્ધ બિલ લાવીને તેને નબળું પાડી રહી છે. આ પહેલા, સુપ્રીમ કોર્ટે માર્ચ 2023માં એક આદેશમાં કહ્યું હતું કે CECની નિમણૂક વડાપ્રધાન, ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને વિપક્ષના નેતાની સલાહ પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા થવી જોઈએ. અરજીમાં આરોપ- આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનું ઉલ્લંઘન જયા ઠાકુરે પોતાની અરજીમાં આરોપ લગાવ્યો છે કે કલમ 7 અને 8 સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણીના સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન છે કારણ કે તે ચૂંટણી પંચના તમામ સભ્યોની નિમણૂક માટે ફ્રી સિસ્ટમ પ્રદાન કરતું નથી. આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટના માર્ચ 2023ના નિર્ણયને પલટાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યો, જેણે CEC-ECને એકતરફી નિયુક્ત કરવાની કેન્દ્રની સત્તાઓ છીનવી લીધી હતી. આ તે પ્રથા છે જે આઝાદી પછીથી ચાલી રહી છે. 12 મે: રાહુલ બોલ્યા- વિપક્ષનો નેતા રબર સ્ટેમ્પ નથી રાહુલ ગાંધીએ 12 મેના રોજ પીએમ આવાસ પર થયેલી મીટિંગમાં નવા CBI ડાયરેક્ટરની પસંદગી પર પોતાની અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. રાહુલે આરોપ લગાવ્યો કે પસંદગી માટે જે 69 ઉમેદવારોની યાદી આપી છે. તેમને તેમની વિગતો ઉપલબ્ધ કરાવાઈ નથી. તેમણે બેઠક પછી કહ્યું- સરકારે પસંદગી પ્રક્રિયાને માત્ર એક ઔપચારિકતા બનાવી દીધી છે. કોઈ પહેલેથી નક્કી કરેલા વ્યક્તિની પસંદગી થાય છે. વિપક્ષનો નેતા રબર સ્ટેમ્પ નથી હોતો. વડાપ્રધાન આવાસ 7, લોક કલ્યાણ માર્ગ પર થયેલી આ બેઠકમાં CJI સૂર્યકાંત પણ સામેલ થયા હતા. બેઠક લગભગ એક કલાક ચાલી. મીટિંગમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી રાહુલે સોશિયલ મીડિયા પર એક પત્ર શેર કર્યો. જેમાં પોતાની અસંમતિનું કારણ જણાવ્યું.