CJI બોલ્યા-વિકાસનો અર્થ એવો નહીં ગામડાઓ ખતમ થઈ જાય:વિકાસનો સાચો માપદંડ ગામડાં કેટલા આત્મનિર્ભર બન્યા, શહેરીકરણ નહીં; શહેરોમાં વ્યક્તિ ભીડમાં પણ એકલો

સુપ્રીમ કોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે દિવ્ય ભાસ્કરમાં એક આર્ટિકલ લખ્યો. તેમણે લખ્યું - ભારતના વિકાસની ચર્ચા મહાનગરો, ઉદ્યોગો, ટેકનોલોજી અને આધુનિક માળખાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવે છે. ઊંચી ઇમારતો, પહોળા રસ્તાઓ અને તીવ્ર આર્થિક ગતિવિધિઓ પ્રગતિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ વિકાસ યાત્રા વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન આપણી સામે ઊભો છે - શું આપણે અજાણતામાં ગામડાઓનો મૂળ આત્મા ગુમાવી રહ્યા છીએ? શું વિકાસનો અર્થ એ હોવો જોઈએ કે ગામડાઓ ધીમે ધીમે શહેરનું રૂપ લઈ લે? અથવા આપણે એવું ભારત બનાવવું જોઈએ, જ્યાં ગામડાઓ પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ, સામાજિક આત્મીયતા અને જીવન મૂલ્યોને સુરક્ષિત રાખીને આધુનિક સુવિધાઓથી પણ સંપન્ન હોય? આ સમગ્ર ભારતના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે, પરંતુ હરિયાણાના ગામડાઓનો ઉલ્લેખ એટલા માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ત્યાં આજે પણ સામૂહિક જીવન, શ્રમ સંસ્કૃતિ, આત્મસન્માન અને સામાજિક સહભાગિતાની પરંપરા જીવંત છે. આ જ સ્થિતિ દેશના અનેક રાજ્યોના ગામડાઓમાં પણ જોવા મળે છે. ભારતની વાસ્તવિક શક્તિ ગામડાઓમાં વસેલી છે. જો ગામડાઓનું ચારિત્ર્ય જ બદલાઈ ગયું તો ભારતના આત્માને પણ અસર થશે. આજે પડકાર એ નથી કે ગામડાઓ સુધી વિકાસ કેવી રીતે પહોંચાડવામાં આવે અસલી પડકાર એ છે કે વિકાસ પહોંચાડતી વખતે ગામડાઓને ‘શહેર’ બનતા કેવી રીતે બચાવવામાં આવે. ગામડાઓમાં રસ્તાઓ હોય, આધુનિક શાળાઓ, ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ, ડિજિટલ સુવિધાઓ, રોજગારની તકો હોય, તે જરૂરી છે. પરંતુ તે પણ એટલું જ જરૂરી છે કે ગામડાઓની સામાજિક સંરચના, સામૂહિકતા, પર્યાવરણીય સંતુલન અને માનવીય નિકટતા સુરક્ષિત રહે. વર્તમાન સમયમાં મોટી સંખ્યામાં ગ્રામીણ યુવાનો શહેરો તરફ સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે. તેનું મુખ્ય કારણ માત્ર આર્થિક નથી. ઘણી વાર એવી સ્વાભાવિક ધારણા પણ હોય છે કે સન્માનજનક જીવન, તકો અને આધુનિક સુવિધાઓ માત્ર શહેરોમાં જ ઉપલબ્ધ છે. જો આપણે ગામડાઓને સશક્ત બનાવવા હોય અને આ વિચારસરણી બદલવી હોય, તો આપણે આ સ્થળાંતરને નિરુત્સાહિત કરવું પડશે. જ્યારે યુવાનોને એવો અનુભવ થશે કે તેઓ પોતાના ગામમાં રહીને પણ સન્માન, તકો અને પ્રગતિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે, ત્યારે જ સ્થળાંતરની પ્રવૃત્તિ સ્વાભાવિક રીતે ઓછી થશે. ગામડાઓની સૌથી મોટી તાકાત તેમનું સામાજિક તાણું-વાણું ગ્રામીણ જીવનને માત્ર આર્થિક દ્રષ્ટિએ ન જોવું જોઈએ. ગામડાઓની સૌથી મોટી શક્તિ તેમનું સામાજિક તાણું-વાણું છે. શહેરોમાં વ્યક્તિ ઘણી વાર ભીડ વચ્ચે પણ એકલો પડી જાય છે, જ્યારે ગામડાઓમાં સમુદાય હજુ પણ જીવનનું કેન્દ્ર બનેલો છે. પરિવાર, પડોશ, સામૂહિક સહયોગ, પારસ્પરિક ઉત્તરદાયિત્વ...આ એવા મૂલ્યો છે, જે ભારતીય સમાજને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે. જો ગામડાઓનું પણ અત્યંત શહેરીકરણ થઈ ગયું તો ફક્ત ભૌતિક સંરચના જ નહીં બદલાય, આપણા સામાજિક સંબંધોની પ્રકૃતિ પણ બદલાઈ જશે. ગામ ફક્ત ભૂતકાળની સ્મૃતિ જ નહીં, ભવિષ્યની સંભાવના પણ ભારતના ગામડાઓ ફક્ત ભૂતકાળની સ્મૃતિ નથી, તે ભવિષ્યની સંભાવના પણ છે. આજે વિશ્વભરમાં સતત વિકાસ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને સામુદાયિક જીવનના મહત્વ પર ફરીથી ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતીય ગામડાઓ આ મૂલ્યોના સ્વાભાવિક કેન્દ્ર રહ્યા છે. જો આપણે સંતુલિત દૃષ્ટિકોણ અપનાવીએ તો ગામડાઓ આધુનિક સુવિધાઓ અને પરંપરાગત સામાજિક શક્તિનો ઉત્કૃષ્ટ સંગમ બની શકે છે. ભારતની પ્રગતિનો સાચો માપદંડ માત્ર એ નહીં હોય કે શહેરો કેટલા વિકસિત થયા, પરંતુ એ હશે કે ગામડાં કેટલા આત્મવિશ્વાસુ, આત્મનિર્ભર, સન્માનપૂર્ણ બન્યા. જો ગામડાંનો યુવાન પોતાના ભવિષ્યને ગામડાં સાથે જોડીને જુએ, ખેડૂત પોતાના શ્રમ પર ગર્વ અનુભવે, મહિલાઓને સમાન અવસર અને સુરક્ષા મળે અને દરેક ગ્રામીણ પરિવારને એવું મહેસૂસ થાય કે બંધારણની શક્તિ જીવનને સ્પર્શી રહી છે, તો જ વિકાસ ખરેખર સમાવેશી અને સાર્થક કહેવાશે.