દેશ-વિદેશ:ઈરાન-ઇઝરાયેલ-અમેરિકા સંઘર્ષ; કોણે ગુમાવ્યું અને કોણે મેળવ્યું?

અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ માત્ર સૈન્ય તાકાતનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ તે અબજો ડોલરના આર્થિક ઊથલપાથલની રમત પણ બની ગઈ છે. ઇસ્લામાબાદની મધ્યસ્થીથી શરૂ થયેલી શાંતિવાર્તા ભલે લાંબી ન ચાલી, પરંતુ આ ટૂંકા ગાળામાં વૈશ્વિક બજારનાં સમીકરણો સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયાં છે. આમ છતાંય આશા અમર છે એટલે હજુ પણ આનો કાંઈક નિવેડો આવશે, ભલે એમાં સમય લાગે. આ યુદ્ધમાં કોણે શું મેળવ્યું, શું ખોયું, તેની ચર્ચા આજે કરવી છે. યુરોપિયન યુનિયન પર મોંઘવારીનો ડામ રૉઇટર્સના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, યુરોપિયન યુનિયન (EU)ના પ્રમુખ ઉર્સુલા વૉર્ન ડેર લેયને સ્વીકાર્યું છે કે યુદ્ધની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં યુરોપના દેશોએ ફોસિલ ફ્યુઅલ (અસ્મિભૂત ઇંધણ)ના બિલ પેટે 25. 70 અબજ ડોલર (બે અબજ યુરો)નો વધારાનો બોજ ઉઠાવવો પડ્યો છે. યુરોપ અત્યારે ઊર્જા માટે અન્ય દેશો પરના પોતાના અવલંબનનો સૌથી મોંઘો પાઠ ભણી રહ્યું છે. આવનાર સમયમાં EU દ્વારા ઊર્જાના ભાવોને અંકુશમાં લેવા માટે એક નવો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવનાર છે. ઈરાન: નિકાસ ઘટી છતાં આવક બમણી થઈ સામાન્ય રીતે યુદ્ધ જે-તે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને તોડી નાખે છે, પરંતુ ઈરાનના કિસ્સામાં ચિત્ર કંઈક અલગ જોવા મળ્યું છે: પ્રતિ દિવસ આવક: યુદ્ધ પહેલાં ઈરાન તેલમાંથી દરરોજ 115 મિલિયન ડોલર કમાતું હતું, જે કમાણી માર્ચ, 2026માં વધીને 139 મિલિયન ડોલર થઈ ગઈ. હોર્મુઝની વ્યૂહરચના: જ્યારે વિશ્વના અન્ય દેશો માટે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી તેલ પસાર કરાવવું જોખમી બન્યું, ત્યારે ઈરાને તેની ભૌગોલિક સ્થિતિનો લાભ ઉઠાવીને ઊંચા ભાવે તેલની નિકાસ ચાલુ રાખી. માર્ચ મહિનામાં જ ઈરાને અંદાજે 3.63અબજ ડોલરની નિકાસ કરી છે. અમેરિકા: ‘બિગ ઓઈલ’ કંપનીઓ માટે લણણીની મોસમ અમેરિકા ભલે હુમલાખોર પક્ષે હોય, પરંતુ તેના અર્થતંત્રના એક ચોક્કસ વર્ગને આ યુદ્ધથી લોટરી લાગી છે: વિન્ડફોલ પ્રોફિટ: ‘એક્સોન’ (Exxon) અને ‘શેવરોન’ (Chevron) જેવી મોટી તેલ કંપનીઓએ માર્ચ મહિનામાં જ અબજો ડોલરનો વધારાનો નફો કર્યો છે. એકલી ‘એક્સોન’ કંપનીએ માર્ચમાં પાંચ અબજ ડોલરનો વધારાનો નફો મેળવ્યો હોવાનો અંદાજ છે. ભાવમાં ઉછાળો: યુએસ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ 65 ડોલરથી વધીને 110 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયા છે. અમેરિકા નેટ એક્સપોર્ટર હોવાથી તેના અર્થતંત્રને ઉપરછલ્લી રીતે ફાયદો દેખાય છે, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે મોંઘાં ગેસોલિનને કારણે સામાન્ય અમેરિકન નાગરિકોમાં ભારે રોષ છે. IMFની ચેતવણી અને એશિયા પર અસર: આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF)ના 14, એપ્રિલના અહેવાલ મુજબ, આ યુદ્ધને કારણે એશિયાના ઊભરતા અર્થતંત્રોનો વિકાસ દર 5% થી ઘટીને 4.9 % રહેવાની આશંકા છે. ભારત જેવા દેશો, જે મોટા પાયે તેલની આયાત કરે છે, તેમના માટે ફુગાવો 0.6% વધીને 4. 4% સુધી પહોંચી શકે છે. રશિયાનો વ્યૂહાત્મક ફાયદો: આ યુદ્ધનો સૌથી મોટો ‘છૂપો વિજેતા’ રશિયા સાબિત થઈ રહ્યું છે. ઈરાન યુદ્ધને કારણે વિશ્વનું ધ્યાન યુક્રેન પરથી હટી ગયું છે અને ભારત જેવા દેશો હવે પશ્ચિમ એશિયાના બદલે રશિયા પાસેથી વધુ તેલ ખરીદી રહ્યા છે. રશિયાએ તાજેતરમાં ભારતને ખાતર અને તેલના પુરવઠામાં 40%નો વધારો કરવાની ખાતરી આપી છે. સોનાના ભાવ અને સલામત રોકાણ: યુદ્ધની અનિશ્ચિતતાને કારણે રોકાણકારો શેરબજારમાંથી નાણાં ખેંચીને સોનામાં રોકી રહ્યા છે. જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના ભાવમાં પણ રેકોર્ડબ્રેક વધારો જોવા મળ્યો છે, જેની સીધી અસર ભારતની લગ્નસરાની સિઝન પર પડી રહી છે. ભારત પરની આર્થિક અસર અને સ્ટોક માર્કેટની અસ્થિરતા: વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં થયેલા ઉછાળાની સીધી અસર ભારતીય શેરબજાર (Sensex અને Nifty) પર જોવા મળી છે. તેલની આયાત મોંઘી થવાથી ભારતની ‘ચાલુ ખાતાની ખાધ’ (Current Account Deficit) વધવાની ભીતિ છે, જેના કારણે રોકાણકારોમાં ગભરાટ જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને પેઈન્ટ્સ, એરલાઈન્સ અને ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્ટરના શેરોમાં મોટો કડાકો જોવા મળ્યો છે. બીજી તરફ, ભારત સરકાર રશિયા પાસેથી સસ્તા દરે ક્રૂડ ઓઈલ મેળવીને અને સ્થાનિક સ્તરે વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડારોનો ઉપયોગ કરીને પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવને સ્થિર રાખવા માટે મથામણ કરી રહી છે, જેથી સામાન્ય જનતા પર ફુગાવાનો બોજ ન વધે. સંરક્ષણ બજેટ અને સામાજિક ખર્ચ વચ્ચેનું સંતુલન: IMFના અહેવાલમાં એક મહત્ત્વની ચેતવણી એ પણ આપવામાં આવી છે કે આ યુદ્ધને કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોએ પોતાના સંરક્ષણ બજેટમાં જંગી વધારો કરવો પડ્યો છે. જોકે, સંરક્ષણ ખર્ચ વધવાથી ટૂંકા ગાળા માટે આર્થિક પ્રવૃત્તિ વધતી દેખાય, પરંતુ લાંબા ગાળે તે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક કલ્યાણના બજેટમાં કાપ મૂકે છે. જો આ સંઘર્ષ લાંબો ચાલશે, તો વિકાસશીલ દેશોમાં સામાજિક અસંતોષ વધવાની અને આર્થિક અસમાનતા વધુ ઊંડી થવાની શક્યતા છે, જે વૈશ્વિક સ્થિરતા માટે નવો પડકાર બની શકે છે. સમાપનમાં એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે આ યુદ્ધમાં તેલના કૂવાઓ પર કબજો ધરાવતા દેશો અને મોટી તેલ કંપનીઓ અબજો કમાઈ રહી છે, જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક અને વિકાસશીલ દેશો મોંઘવારીના ખપ્પરમાં હોમાઈ રહ્યા છે. જો હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અવરોધ લાંબો ચાલશે, તો ઊર્જાના ભાવો વિશ્વ અર્થતંત્રને 2. 5%ના નીચા સ્તરે ધકેલી શકે છે.