સમજણ:મનનું ચોમાસું: પિરિયડ્સ પહેલાંના એ 7 દિવસ સમજો!

પ્રેરણા કાનાણી ‘તેમના ગુસ્સા પાછળ કોઈ નખરાં નથી હોતા, એ પીડાના વમળ છે, જે બધાને દેખાતા નથી હોતા.’ દર મહિને કેલેન્ડરની તારીખો બદલાય છે, તેની સાથે જ કરોડો સ્ત્રીઓની અંદરની એક આખી મોસમ બદલાઈ જાય છે. અચાનક આંખમાં આવી જતા આંસુ, નાની વાતમાં આવી જતો ગુસ્સો, એકલતાનો અહેસાસ કે પછી અસહ્ય થાક. અવારનવાર સ્ત્રીઓના આ વર્તનને ‘આને તો દર મહિનાનું નાટક છે’ અથવા ‘સ્વભાવ જ ચીડિયો છે’ કહીને હસવામાં કાઢી નાખવામાં આવે છે. પણ શું આ ખરેખર માત્ર ‘મૂડ સ્વિંગ્સ’ છે? ના, મનોવિજ્ઞાન અને તબીબી વિજ્ઞાન આને PMS (Premenstrual Syndrome) કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય શારીરિક ફેરફાર નથી, પરંતુ એક સ્ત્રીના મન અને મગજ વચ્ચે રમાતી હોર્મોન્સની એક જટિલ રમત છે, જેને આપણા સમાજે આજ સુધી ક્યારેય ગંભીરતાથી વિચારી જ નથી. આખરે આ PMS શું છે? માસિક ધર્મ (Periods) શરૂ થવાના 7થી 10 દિવસ પહેલાં સ્ત્રીના શરીરમાં એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન નામના હોર્મોન્સની સપાટીમાં ભારે ઉથલપાથલ થાય છે. આ હોર્મોન્સ સીધા મગજના એ રસાયણ (સેરોટોનિન) પર અસર કરે છે જે આપણને ખુશ રાખવા માટે જવાબદાર છે. પરિણામે, સ્ત્રી શારીરિક અને માનસિક રીતે એક અદૃશ્ય યુદ્ધ લડી રહી હોય છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે PMS માત્ર સ્ત્રીના શરીરને જ નહીં, પણ તેના આત્મવિશ્વાસને પણ હચમચાવી મૂકે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સ્ત્રી મુખ્યત્વે ત્રણ માનસિક તબક્કામાંથી પસાર થાય છે: 1 ઇમોશનલ રોલરકોસ્ટર (લાગણીઓનો ભડકો): જે સ્ત્રી સામાન્ય દિવસોમાં ખૂબ શાંત હોય છે, તે અચાનક જ નાની વાતમાં રડી પડે છે કે ગુસ્સે થઈ જાય છે. તે પોતે પણ નથી સમજી શકતી કે તેને શું થઈ રહ્યું છે. 2 એન્ઝાયટી અને સેલ્ફ-ડાઉટ: મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આ દિવસોમાં સ્ત્રીઓને પોતાની જાત પર શંકા થવા લાગે છે. ‘હું સુંદર નથી દેખાતી’, ‘હું કોઈ કામ બરાબર નથી કરી શકતી’ જેવા નકારાત્મક વિચારો મગજ પર હાવી થઈ જાય છે. 3 PMDD (જ્યારે સમસ્યા ઊંડી બને): અમુક સ્ત્રીઓમાં આ લક્ષણો એટલા તીવ્ર હોય છે કે તેને Premenstrual Dysphoric Disorder કહેવાય છે, જેમાં ક્લિનિકલ ડિપ્રેશન જેવા જ લક્ષણો જોવા મળે છે. સમાજે આ કેમ સમજવાની જરૂર છે? આપણે ત્યાં પિરિયડ્સ વિશે તો હજુ માંડ વાત શરૂ થઈ છે, પણ PMS વિશે તો સન્નાટો જ છે. જ્યારે ઘરમાં કોઈ સ્ત્રી આ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે પરિવાર તેને ‘નખરાં’ સમજીને તેનાથી અંતર બનાવી લે છે, જે તેને માનસિક રીતે વધુ એકલી પાડી દે છે. ‘કુદરતે જેને સર્જનની શક્તિ આપી છે, એ સ્ત્રીને જ કુદરતના આ નિયમે થોડી વ્યાકુળતા આપી છે.’ એક પુરુષ તરીકે, એક પરિવાર તરીકે આપણે એ સમજવું પડશે કે આ દિવસોમાં સ્ત્રીને તમારા તર્કની નહીં, પણ તમારા સાથની જરૂર હોય છે. તદ્દન અલગ અને સરળ સોલ્યુશન: દવા નહીં, સમજણ! આ સમસ્યાનું સોલ્યુશન કોઈ મેડિકલ સ્ટોર પર ઉપલબ્ધ દવાની ગોળીઓમાં નથી, પણ ઘરમાં જ છુપાયેલું છે. ચાલો, આ સમસ્યાને દૂર કરવા કંઈક અલગ અને પ્રાયોગિક પગલાં લઈએ: 1 ‘ધ સાયલન્ટ કોડ’ (ઘરના સભ્યો માટે): જ્યારે ઘરમાં માતા, પત્ની કે બહેનનો મૂડ વગર કારણે બદલાય, ત્યારે તેમની સાથે દલીલ કરવાને બદલે તેમને એક કપ ગરમ ચા અથવા તેમની મનપસંદ ડાર્ક ચોકલેટ આપો. તમારું આ નાનું પગલું તેમના મગજમાં સેરોટોનિન (હેપી હોર્મોન) વધારવામાં જાદુઈ કામ કરશે, અને તે થોડી હળવાશ અનુભવશે. 2 સેલ્ફ-કેર પ્રોટોકોલ (સ્ત્રીઓ માટે): સ્વીકાર: સૌથી પહેલાં તમે પોતે એ સ્વીકારો કે આ હોર્મોન્સની રમત છે, તમારી કોઈ ભૂલ નથી. પોતાની જાતને દોષ આપવાનું બંધ કરો. માઇન્ડફુલનેસ અને યોગા: આ દિવસોમાં ભારે વર્કઆઉટ કરવાને બદલે હળવું ધ્યાન અને પ્રાણાયામ કરો. તે મગજને શાંત રાખશે. આહારમાં બદલાવ: કેફીન (કોફી/ચા) અને વધુ પડતી ખાંડ લેવાનું ટાળો, કારણ કે તે મૂડ સ્વિંગ્સ વધારે છે. લીલા શાકભાજી અને પૂરતું પાણી લો. 3 ‘PMS હોલિડે’ અથવા સ્પેસ: ઑફિસ કે ઘર, આ દિવસોમાં સ્ત્રીઓ પર કામનું ભારણ થોડું ઓછું કરવું જોઈએ. તેમને જાત માટે થોડી સ્પેસ આપો. એક સાથી તરીકે તથા પરિવાર તરીકે સૌ કોઈને આટલું સમજવાની ફરજ તો છે જ!