'સફળ લોકોને ઇન્સ્ટા પર સ્ટોક કરું છું':'લાગે છે કે બધા આગળ છે, હું જ પાછળ રહી ગઈ'; આ દુઃખમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળવું?

પ્રશ્ન- હું 26 વર્ષની વર્કિંગ પ્રોફેશનલ છું. મારી સમસ્યા એ છે કે હું હંમેશા મારી સરખામણી સફળ લોકો સાથે કરતી રહું છું. પછી ભલે તે સેલિબ્રિટીઝ હોય કે મારી આસપાસના લોકો. હું દરેક સફળ વ્યક્તિની સમાંતર મારી જાતને મૂકીને તેની સાથે સરખામણી કરવા લાગુ છું. ઘણી વાર હું મોડી રાત સુધી તેમને સોશિયલ મીડિયા પર સ્ટોક કરતી રહું છું, તેમના વેકેશનના ફોટા જોતી રહું છું. વિચારું છું કે બધા કેટલા ખુશ, કેટલા સફળ છે અને મારું જીવન કેટલું બોરિંગ છે. આનાથી મારી સેલ્ફ વર્થ પણ ઓછી થઈ રહી છે. હું શું કરું? નિષ્ણાત- ડો. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય. જવાબ- તમે જે અનુભવી રહ્યા છો, તે ખૂબ જ વાસ્તવિક અને સામાન્ય છે, ખાસ કરીને આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં. સારી વાત એ છે કે આ કોઈ કાયમી સમસ્યા નથી. આ એક સમજવા અને બદલવા યોગ્ય પેટર્ન છે. હું સાઇકોલોજીના કેટલાક ટૂલ્સ અને ફ્રેમવર્ક્સની મદદથી તમને એક પ્રેક્ટિકલ રોડમેપ આપવાનો પ્રયાસ કરીશ. તમારી પરિસ્થિતિની ક્લિનિકલ સમજ સૌ પ્રથમ, અમે તમારી પરિસ્થિતિને મનોવિજ્ઞાનના દૃષ્ટિકોણથી સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું. આ જોઈને મનમાં આપોઆપ આ વિચારો આવે છે- મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ: આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે? મનોવિજ્ઞાનમાં એક ખ્યાલ છે, સોશિયલ કમ્પેરીઝન થિયરી (સામાજિક તુલના સિદ્ધાંત). આ સિદ્ધાંત કહે છે કે આપણે પોતાને સમજવા માટે બીજાઓ સાથે સરખામણી કરીએ છીએ. પરંતુ સમસ્યા ત્યારે થાય છે, જ્યારે આ સરખામણી “અપવર્ડ કમ્પેરીઝન” (ઉપરની તરફની તુલના) બની જાય છે. એટલે કે આપણે હંમેશા ફક્ત આપણાથી વધુ સારા, ધનવાન, સુંદર કે સફળ લોકો સાથે જ સરખામણી કરીએ છીએ. અપવર્ડ કમ્પેરીઝનની અસર અપવર્ડ કમ્પેરીઝનની કેટલીક આવી મનોવૈજ્ઞાનિક અસરો હોઈ શકે છે- સોશિયલ મીડિયાની ખોટી દુનિયા સોશિયલ મીડિયા પર તમે કેટલાક લોકોનું જે જીવન જોઈ રહ્યા છો, તે તેનું આખું જીવન નથી. તે ફક્ત એટલું જ છે, જે તેઓ તમને બતાવવા માંગે છે. તેથી આપણે આ વાત યાદ રાખવી જોઈએ- વધુ સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગના ગેરફાયદા સોશિયલ મીડિયાનો વધુ પડતો ઉપયોગ ખતરનાક છે કારણ કે તેનાથી માનસિક, ભાવનાત્મક અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. તેનાથી માત્ર આત્મસન્માન જ ઓછું થતું નથી, પરંતુ ઊંઘ, ભૂખ જેવા મૂળભૂત સ્વાસ્થ્ય માપદંડો પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડે છે. વિગતો નીચે ગ્રાફિકમાં જુઓ- ડોપામાઇન લૂપ અને સ્ટોકિંગ બિહેવિયર સોશિયલ મીડિયા પર વારંવાર કોઈના ફોટો, વીડિયો અને લાઇફ અપડેટ્સ જોતા આપણે એક પ્રકારના ડોપામાઇન લૂપમાં ફસાતા જઈએ છીએ. આ એક પ્રકારનો બિહેવિયરલ લૂપ બની જાય છે- આત્મ-મૂલ્ય: સ્વ-મૂલ્યાંકન કસોટી અહીં હું તમને એક સેલ્ફ એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ આપી રહ્યો છું. નીચે ગ્રાફિક્સમાં કુલ 9 પ્રશ્નો છે. તમારે આ પ્રશ્નોને ધ્યાનથી વાંચવાના છે અને 0 થી 3 ના સ્કેલ પર તેને રેટ કરવાના છે. જેમ કે, પહેલા પ્રશ્ન માટે તમારો જવાબ જો 'બિલકુલ નહીં' હોય તો 0 નંબર આપો અને જો તમારો જવાબ 'ખૂબ જ વધારે' હોય તો 3 નંબર આપો. અંતે તમારા કુલ સ્કોરનું વિશ્લેષણ કરો. નંબર પ્રમાણે તેનું અર્થઘટન પણ ગ્રાફિકમાં આપેલું છે. જો તમારો કુલ સ્કોર 0થી 8 ની વચ્ચે હોય તો આ સામાન્ય હળવો પ્રભાવ છે. પરંતુ જો તમારો સ્કોર 19 થી 27 ની વચ્ચે હોય તો સરખામણીના સ્કેલ પર તમારો સ્કોર ખૂબ જ વધારે છે. તમે ખૂબ જ વધારે સરખામણી કરો છો અને તમારી સેલ્ફ વર્થ ઓછી છે. આવી સ્થિતિમાં તમારે સક્રિય પગલાં લેવાની જરૂર છે. 2. સંભવિત ડાયગ્નોસ્ટિક ફોર્મ્યુલેશન આ કોઈ સ્પષ્ટ માનસિક બીમારી નથી. આ ફક્ત ઓછી આત્મસન્માન અને ખોટા સરખામણીના દાખલામાં ફસાઈ જવાનો મામલો છે. જોકે, જો આ દાખલો વધુ વધી જાય અને વ્યસનકારક તબક્કા સુધી પહોંચી જાય તો આ જોખમો થઈ શકે છે- CBT આધારિત સેલ્ફ હેલ્પ પ્લાન અહીં હું તમને કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી પર આધારિત એક સેલ્ફ હેલ્પ પ્લાન આપી રહ્યો છું. સ્ટેપ 1 જાગૃતિ પગલું 2 તમારી વિચારસરણીને પડકારવી તમારા મનમાં આવતા નકારાત્મક વિચારોને પડકારો. પગલું 3 વર્તનમાં ફેરફાર 1. સોશિયલ મીડિયા સંબંધિત નવા નિયમો 2. સોશિયલ મીડિયાનો નિષ્ક્રિય નહીં, સક્રિય ઉપયોગ 3. સરખામણી ડિટોક્સ કસરત સ્ટેપ 4 આત્મ-મૂલ્યનું પુનર્નિર્માણ દરરોજ તમારી કોઈપણ ત્રણ નાની સિદ્ધિઓ લખો. આજે મેં શું સારું કર્યું? કેટલાક ઉદાહરણો: પગલું 5 ભાવનાત્મક નિયમન વ્યાવસાયિક મદદ ક્યારે જરૂરી? જો આ વર્તણૂક પેટર્ન ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય, ઊંઘ અને ભૂખની પેટર્નમાં ખૂબ જ ફેરફાર થાય અથવા ઉદાસી લાંબા સમય સુધી રહે તો પ્રોફેશનલ મદદથી સહાય મળી શકે છે. સૌથી અગત્યની વાત યાદ રાખો, સરખામણી ઘણીવાર અધૂરી માહિતી પર આધારિત હોય છે. આપણે આપણું આખું જીવન જાણીએ છીએ, જ્યારે બીજાનું ફક્ત એટલું જ, જેટલું તે આપણને બતાવી રહ્યો છે. તમારી આત્મ-મૂલ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો અને તમારી સફળતાની વ્યાખ્યા જાતે નક્કી કરો.