વારંવાર નસકોરી કેમ ફૂટે છે?:ઉનાળામાં સાવધાની રાખવી જરૂરી, ડૉક્ટર પાસેથી સમજો લોહી નીકળે તો શું કરવું, કઈ ભૂલો ન કરવી

ઉનાળામાં તાપમાન ઊંચું હોવાથી હવા સૂકી થઈ જાય છે. આનાથી શ્વાસ લેતી વખતે નાકની મ્યુકસ લેયર ઇરિટેટ થવા લાગે છે. આના કારણે બ્લડ વેસલ્સ ફાટવાથી ક્યારેક નાકમાંથી લોહી આવી શકે છે. આને ગુજરાતીમાં નસકોરી (નોઝ બ્લીડ) અને મેડિસિનની ભાષામાં ‘એપિસ્ટૅક્સિસ’ કહેવાય છે. શરીરમાં પાણીની કમી એટલે કે ડિહાઇડ્રેશનથી નાકની નાજુક બ્લડ વેસલ્સ સૂકાઈને ફાટી શકે છે. આનાથી અચાનક બ્લીડિંગ શરૂ થઈ શકે છે. ‘નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન’ અનુસાર, દુનિયામાં લગભગ 60% લોકો જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક નાકમાંથી લોહી આવવાની સમસ્યાનો સામનો કરે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં આ સ્થિતિ સામાન્ય હોય છે, પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં તે કોઈ ગંભીર સમસ્યાનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. એટલે ‘ફિઝિકલ હેલ્થ’માં આજે આપણે ‘નોઝ બ્લીડ’ની વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું- પ્રશ્ન- નોઝ બ્લીડ શું છે? જવાબ- આમાં નાકની અંદરની નાજુક રક્તવાહિનીઓ ફાટવાથી લોહી નીકળવા લાગે છે. આ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ગંભીર હોતું નથી. પ્રશ્ન- નોઝ બ્લીડ કેમ થાય છે? જવાબ- આ સામાન્ય રીતે સૂકી હવાને કારણે મ્યુકસમાં બળતરા થવાથી અને ડિહાઇડ્રેશનને કારણે થાય છે. તેના સંભવિત કારણો ગ્રાફિકમાં જુઓ- હવે આ કારણોને વિગતવાર સમજીએ- તીવ્ર તડકો, સૂકી અને ગરમ હવા ડિહાઇડ્રેશન નાકમાં આંગળી નાખવી એલર્જી કે શરદી-ખાંસી ઈજા થવી નેઝલ સ્પ્રેનો વધુ પડતો ઉપયોગ બ્લડ થિનર દવાઓ હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધૂમ્રપાન અને રસાયણો લોહી સંબંધિત બીમારીઓ પ્રશ્ન- શું નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ કોઈ બીમારીનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે? જવાબ- હા, વારંવાર અથવા તીવ્ર નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ કોઈ ગંભીર સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. જેમ કે- પ્રશ્ન- કયા લોકોને નસકોરી ફૂટવાનું જોખમ વધુ હોય છે? જવાબ- ઉંમર, સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ અને વાતાવરણને કારણે કેટલાક લોકોને નસકોરી ફૂટવાનું જોખમ વધુ હોય છે. જેમ કે- 2 થી 10 વર્ષના બાળકો સૂકી હવા, શરદી-એલર્જી અને નાકમાં આંગળી કે વસ્તુઓ નાખવાની આદતને કારણે જોખમ વધુ રહે છે. 45 થી 80 વર્ષના પુખ્ત વયના લોકો આ ઉંમરે લોહી ગંઠાવામાં સમય લાગે છે. આ ઉપરાંત, હાઈ બીપી, એથરોસ્ક્લેરોસિસ (ધમનીઓનું સખત થવું) અને રક્તસ્રાવના વિકારનું જોખમ વધી જાય છે. ગર્ભવતી મહિલાઓ ગર્ભાવસ્થામાં નાકની રક્તવાહિનીઓ ફેલાઈ જાય છે, જેનાથી તેમના પર દબાણ વધે છે અને રક્તસ્રાવનું જોખમ વધી જાય છે. બ્લડ થિનર દવાઓ લેતા લોકો એસ્પિરિન કે વોરફરીન જેવી દવાઓથી લોહી જલ્દી ગંઠાતું નથી. આનાથી નસકોરી ફૂટવાનું જોખમ વધી જાય છે. બ્લડ ક્લોટિંગ ડિસઓર્ડરથી પીડિત લોકો હિમોફીલિયા જેવા રોગોમાં વારંવાર કે ભારે રક્તસ્રાવ થઈ શકે છે. એલર્જી કે સાઇનસની સમસ્યાવાળા લોકોમાં પણ આ જોખમ વધુ હોય છે. પ્રશ્ન- શું ઉનાળામાં નાકમાંથી લોહી નીકળવાનું જોખમ વધી જાય છે? જવાબ- હા, તીવ્ર ગરમી અને સૂકી હવા નાકના અંદરના સ્તરને સૂકવી દે છે. પ્રશ્ન- નાકમાંથી લોહી આવે ત્યારે તરત શું કરવું? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં ગભરાશો નહીં, યોગ્ય રીતે તરત પ્રાથમિક સારવાર કરવાથી રક્તસ્રાવ નિયંત્રિત થઈ શકે છે. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- નાકમાંથી લોહી નીકળે ત્યારે ક્યારે ડોક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે? જવાબ- મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં નાકમાંથી લોહી નીકળવું સામાન્ય છે. પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તરત જ ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- શું ખાવા-પીવાની પણ નાકમાંથી લોહી નીકળવા પર અસર પડે છે? જવાબ- હા, તેની નસકોરી ફૂટવા પર સીધી અસર પડે છે. યોગ્ય આહાર નાકની નસકોરીઓને મજબૂત રાખે છે, જ્યારે ખોટા આહારથી સમસ્યા વધી શકે છે. જેમ કે- લાઇફસ્ટાઇલ અને ડાયટમાં શું બદલાવ કરવા? નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ સંબંધિત કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો-જવાબો પ્રશ્ન- શું નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ ખતરનાક હોઈ શકે છે? જવાબ- સામાન્ય રીતે નહીં, પરંતુ વારંવાર અથવા વધુ પડતું લોહી આવવું એ કોઈ બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન- શું માથું પાછળ નમાવવાથી નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવ અટકે છે? જવાબ- ના, તેનાથી લોહી ગળામાં જઈ શકે છે. તેથી હંમેશા માથું થોડું આગળ નમાવવું જોઈએ. પ્રશ્ન- શું AC માં રહેવાથી નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવનું જોખમ ઓછું થાય છે? જવાબ- ના, AC ની સૂકી હવા નાકને સૂકવીને જોખમ વધારી શકે છે. પ્રશ્ન- નાકમાંથી રક્તસ્ત્રાવની સારવાર કેવી રીતે થાય છે? જવાબ- હળવા કિસ્સાઓમાં નાક દબાવીને અને ઠંડી પટ્ટીથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જ્યારે ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડોક્ટર દવા આપે છે અથવા અન્ય સારવાર કરે છે.