ઓછું પાણી પીવાની ટેવ કિડની ફેલ કરી નાખશે:ડિહાઇડ્રેશનના આ 16 સંકેતોને અવગણશો નહીં, ઉનાળામાં 10 બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો

ઉનાળામાં પરસેવો વધુ આવે છે. તેથી શરીરની પાણીની જરૂરિયાત વધી જાય છે. જો પાણીની આ વધારાની જરૂરિયાત પૂરી ન કરવામાં આવે, તો ડિહાઇડ્રેશન થઈ શકે છે. ડિહાઇડ્રેશન એટલે શરીરમાં પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની ઊણપ. તેની સીધી અસર શરીરના તમામ અંગો પર પડે છે. ખરેખર, શરીરમાં લગભગ 60-70% પાણી હોય છે. મગજ અને હૃદયમાં લગભગ 73%, સ્નાયુઓ અને કિડનીમાં લગભગ 79%, ત્વચામાં 64% અને ફેફસાંમાં લગભગ 83% પાણી હોય છે. તેથી શરીરમાં પાણીની ઊણપથી ગંભીર સમસ્યા થઈ શકે છે. તેથી આજે કામના સમાચારમાં ડિહાઇડ્રેશનની વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત: ડૉ. રોહિત શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હૉસ્પિટલ, જયપુર પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશન શું છે? જવાબ- ડિહાઇડ્રેશન એક એવી સ્થિતિ છે, જેમાં શરીરમાં પાણી અને જરૂરી ફ્લુઇડ (પ્રવાહી પદાર્થ)ની ઊણપ થઈ જાય છે. તેનાથી શરીર સામાન્ય રીતે કામ કરી શકતું નથી. આ ત્યારે થાય છે, જ્યારે શરીરમાંથી પરસેવો, પેશાબ, ઉલટી કે ઝાડા દ્વારા વધુ પ્રવાહી બહાર નીકળી જાય છે. તેનાથી શરીરમાં પાણીનું સંતુલન બગડી જાય છે અને ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિ સર્જાય છે. પ્રશ્ન- શરીરમાં પાણીનું સંતુલન (વોટર બેલેન્સ) જાળવી રાખવું શા માટે જરૂરી છે? શું પાણીની ઊણપ જીવલેણ પણ હોઈ શકે છે? જવાબ- શરીરના દરેક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય માટે પાણી ખૂબ જ જરૂરી છે. જેમ કે- શરીરમાં પાણીની ઊણપથી આ બધી પ્રક્રિયાઓ પ્રભાવિત થવા લાગે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં તે જીવલેણ પણ હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન- ઉનાળામાં ડિહાઇડ્રેશન વધુ કેમ થાય છે? જવાબ- ઉનાળામાં તાપમાન વધુ હોય છે. આવી સ્થિતિમાં, શરીરનું તાપમાન જાળવી રાખવા માટે વધુ પરસેવો આવે છે. પરસેવા સાથે શરીરમાંથી પાણી અને જરૂરી ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ બહાર નીકળી જાય છે. જો સમયસર પાણી અથવા જરૂરી પ્રવાહી ન લેવામાં આવે, તો ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિ બની શકે છે. પ્રશ્ન- ઉનાળામાં વધુ ડિહાઇડ્રેશન થવાના મુખ્ય કારણો શું છે? જવાબ- તેની પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર છે, જેમ કે- આ ઉપરાંત, તાવ, ઉલટી અથવા ઝાડા જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે પણ શરીરમાં પાણી ઘટી શકે છે. પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશનના શરૂઆતી સંકેતો શું હોય છે? જવાબ- ડિહાઇડ્રેશનના લક્ષણો ઉંમર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. બાળકોમાં, ખાસ કરીને શિશુઓ અને નાના બાળકોમાં ડિહાઇડ્રેશનના લક્ષણો ઝડપથી દેખાવા લાગે છે. ગ્રાફિકથી સમજીએ- પુખ્ત વયના લોકોમાં ડિહાઇડ્રેશનના લક્ષણો સામાન્ય રીતે શરીરમાં પાણીની ઊણપ વધવા સાથે દેખાય છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશન ક્યારે જીવલેણ બની શકે છે? જવાબ- જો શરીરમાં પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ એટલા સ્તરે ઘટી જાય કે શરીરનું કાર્ય પ્રભાવિત થવા લાગે, તો તે જીવલેણ બની શકે છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં કિડની ફેલ્યોર અને હીટ સ્ટ્રોકનું જોખમ વધી જાય છે. ગ્રાફિક્સથી સમજીએ કે તે ક્યારે જીવલેણ બની શકે છે- પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશનના કારણે બીજી કઈ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે? જવાબ- જો ડિહાઇડ્રેશન લાંબા સમય સુધી રહે, તો તેનાથી શરીરમાં ઘણી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. ગ્રાફિક દ્વારા સમજીએ- પ્રશ્ન- કયા લોકોને ઉનાળામાં ડિહાઇડ્રેશનનું જોખમ વધુ હોય છે? જવાબ- ઉનાળામાં કેટલાક લોકોને ડિહાઇડ્રેશનનો ખતરો વધુ હોય છે, જેમ કે- પ્રશ્ન- શું માત્ર તડકામાં રહેવાથી જ ડિહાઇડ્રેશન થઈ શકે છે? જવાબ- ના, ડિહાઇડ્રેશન ફક્ત તડકામાં રહેવાથી જ થતું નથી. જો તમે તડકામાં રહેવા છતાં પૂરતું પાણી પીઓ છો અથવા ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ લો છો, તો તમે ડિહાઇડ્રેશનથી બચી શકો છો. એનો અર્થ એ છે કે, ડિહાઇડ્રેશન માટે તડકો એકમાત્ર પરિબળ નથી. એના માટે બીજી પણ પરિસ્થિતિઓ જવાબદાર છે. પ્રશ્ન- લાંબા સમય સુધી ડિહાઇડ્રેટેડ રહેવાથી હૃદય અને કિડની પર શું અસર થાય છે? જવાબ- લાંબા સમય સુધી શરીરમાં પાણીની ઊણપ રહેવાથી લોહી ઘટ્ટ થઈ શકે છે. એના કારણે હૃદયને લોહી પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે. આનાથી હૃદયના ધબકારા તેજ થઈ શકે છે અને બ્લડ પ્રેશર પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જ્યારે ડિહાઇડ્રેશનના કારણે કિડની ઝેરી તત્વો બહાર કાઢી શકતી નથી અને વર્કલોડ વધી જાય છે. એટલે લાંબા સમય સુધી ડિહાઇડ્રેટેડ રહેવાથી કિડની સ્ટોન, કિડની ડેમેજ અથવા કિડની ફેલ થવાનું જોખમ વધી શકે છે. પ્રશ્ન- શું ઉનાળામાં દારૂ પીવાથી પણ ડિહાઇડ્રેશનનું જોખમ વધી શકે છે? જવાબ- હા, દારૂ ડાય-યુરેટિક હોય છે. તેનાથી શરીરમાં યુરિન ફ્રિક્વન્સી વધી જાય છે. તેથી દારૂ પીવાથી ડિહાઇડ્રેશનનું જોખમ વધી જાય છે. પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા માટે શું કરવું? જવાબ- ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા માટે શરીરમાં ફ્લુઇડ સંતુલન જાળવી રાખવું જરૂરી છે. તેના માટે કેટલાક સરળ ઉપાયો અપનાવી શકાય છે. ગ્રાફિકથી સમજીએ- પ્રશ્ન- એક સામાન્ય વ્યક્તિએ ઉનાળાની ઋતુમાં દિવસમાં કેટલું પાણી પીવું જોઈએ? જવાબ- સામાન્ય રીતે એક સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિએ દિવસમાં લગભગ 2.5 થી 3 લિટર પાણી પીવું જોઈએ. જોકે, આ માત્રા હવામાન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ઉંમર અને વ્યક્તિની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ અનુસાર ઓછી કે વધુ હોઈ શકે છે. પ્રશ્ન- શું માત્ર પાણી પીવું જ ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા માટે પૂરતું છે? જવાબ- પાણી પીવું જરૂરી છે, પરંતુ ઘણીવાર માત્ર પાણી પૂરતું નથી હોતું. તેથી ઉનાળામાં પાણીની સાથે-સાથે નાળિયેર પાણી, છાશ, લીંબુ પાણી, ORS અને પાણીથી ભરપૂર ફળો-શાકભાજી લેવા પણ જરૂરી છે. પ્રશ્ન- ડિહાઇડ્રેશન અંગે ડોક્ટરને ક્યારે બતાવવું જરૂરી છે? જવાબ- આ પરિસ્થિતિઓમાં ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે-