વસ્તી ગણતરીના નામે થઈ શકે છે કૌભાંડ:સાચી પ્રક્રિયા જાણો, સાવધાન રહેવા જેવા 11 પ્રશ્નો; છેતરપિંડીની શંકા હોય તો શું કરવું?

1 એપ્રિલ 2026થી દેશના ઘણા રાજ્યોમાં વસ્તી ગણતરી શરૂ થઈ ગઈ છે. તેનો પ્રથમ તબક્કો 30 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી ચાલશે. આ સમયગાળા દરમિયાન હાઉસ લિસ્ટિંગ, સેલ્ફ એન્યુમરેશન (ઓનલાઈન વસ્તી ગણતરી) અને ઘરે-ઘરે જઈને ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવશે. આ માટે વસ્તી ગણતરી કરનારા (એન્યુમરેટર) તમારા ઘરે આવશે અને તેમની પાસે પ્રશ્નોની લાંબી યાદી હશે. સાયબર સિક્યોરિટી એક્સપર્ટ્સ એવી આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે સ્કેમર્સ વસ્તી ગણતરીના નામે છેતરપિંડી કરી શકે છે. તેથી વસ્તી ગણતરીની સાચી પ્રક્રિયા સમજવી જરૂરી છે. આજે ‘સાયબર લિટરસી’ કોલમમાં આપણે વસ્તી ગણતરીની સાચી પ્રક્રિયા સમજીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત: રાહુલ મિશ્રા, સાયબર સિક્યોરિટી એડવાઈઝર, ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ પ્રશ્ન- વસ્તી ગણતરીના નામે સ્કેમ કેવી રીતે થઈ શકે છે? જવાબ- વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયાનો ફાયદો ઉઠાવીને સાયબર ઠગ લોકોને નિશાન બનાવી શકે છે. તેઓ પોતાને સરકારી કર્મચારી બતાવીને કોલ, મેસેજ કે નકલી લિંક દ્વારા પર્સનલ ડિટેલ્સ ચોરી શકે છે. નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં જુઓ ઠગ કઈ રીતો અપનાવી શકે છે- પ્રશ્ન- વસ્તી ગણતરી કરનાર ઘરે આવીને શું પ્રશ્નો પૂછશે? જવાબ- ગૃહ મંત્રાલયે વસ્તી ગણતરીમાં પૂછવામાં આવનાર તમામ પ્રશ્નોની યાદી બહાર પાડી છે. તેને નીચે જુઓ- મકાન સંબંધિત પ્રશ્નો પરિવાર સંબંધિત પ્રશ્નો સુવિધાઓ સંબંધિત પ્રશ્નો ડિજિટલ અને સામાન સંબંધિત પ્રશ્નો વાહન અને અન્ય માહિતી પ્રશ્ન- વસ્તી ગણતરી કરનાર કયા પ્રશ્નો પૂછી શકતા નથી? જવાબ- વસ્તી ગણતરી કરનાર તમારી નાણાકીય, બેંકિંગ અને વ્યક્તિગત વિગતો માંગી શકતા નથી. નીચેના ગ્રાફિકમાં જુઓ કે વસ્તી ગણતરી કરનાર કઈ વિગતો પૂછી શકતા નથી- પ્રશ્ન- કયા પ્રદેશમાં ક્યારથી વસ્તી ગણતરી શરૂ થશે? જવાબ- એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર 2026 ની વચ્ચે દેશના અલગ-અલગ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વસ્તી ગણતરીનો પ્રથમ તબક્કો આયોજિત કરવામાં આવશે. આમાં પહેલા સ્વ-ગણતરી (સેલ્ફ એન્યુમરેશન) અને પછી ઘરે-ઘરે જઈને ડેટા કલેક્શન કરવામાં આવશે. નીચેના ગ્રાફિકમાં મુખ્ય રાજ્યોની તારીખો જુઓ- પ્રશ્ન- જો કોઈ વ્યક્તિ ઘરે આવીને પોતાને વસ્તી ગણતરી કરનાર જણાવે તો તેની ઓળખ કેવી રીતે કન્ફર્મ કરવી? જવાબ- આ માટે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો. જેમ કે- આ રીતે કરો સ્કેમરની ઓળખ પ્રશ્ન- જો વસ્તી ગણતરી કરનાર વ્યક્તિગત-નાણાકીય પ્રશ્નો પૂછે અને તેની ઓળખ શંકાસ્પદ લાગે તો તરત શું પગલાં ભરવા? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં- પ્રશ્ન- વસ્તી ગણતરી દરમિયાન લોકો શું ભૂલો કરી શકે છે? જવાબ- વસ્તી ગણતરી સમયે નાની બેદરકારીઓ ઠગાઈનો શિકાર બનાવી શકે છે. નીચે સામાન્ય ભૂલો જુઓ- ભૂલ-1 વેરિફિકેશન વિના વસ્તી ગણતરી કરનાર પર ભરોસો કરવો. શું કરવું- ફક્ત સરકારી ID બતાવનાર કર્મચારીને જ માહિતી આપો. ભૂલ-2 એવું માનવું કે વસ્તી ગણતરી કરનારના દરેક પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનો છે. શું કરવું- ફક્ત વસ્તી ગણતરી સંબંધિત પ્રશ્નોના જ જવાબ આપો. ભૂલ-3 ‘ડેટા અપડેટ’ અથવા ‘વેરિફિકેશનના નામે OTP આપવો. શું કરવું- OTP, PIN અથવા પાસવર્ડ કોઈની સાથે શેર ન કરો. ભૂલ-4 ‘રજીસ્ટ્રેશન ફી’ કે ‘ચાર્જ’ના નામે પૈસા આપવા. શું કરવું- વસ્તી ગણતરી સંપૂર્ણપણે મફત છે, ચુકવણી ન કરો. ભૂલ-5 નકલી લિંક પર ક્લિક કરવું/એપ ડાઉનલોડ કરવી. શું કરવું- માહિતી ફક્ત સત્તાવાર પોર્ટલ પર જ ભરો. અજાણી લિંક અને એપ પર ક્લિક ન કરો. ભૂલ-6 અસલી પ્રક્રિયા અને નિયમોની જાણકારી ન હોવી. શું કરવું- સત્તાવાર સ્ત્રોતોમાંથી વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા અને તમામ પ્રશ્નોની માહિતી લો. ભૂલ-7 ચકાસ્યા વિના કોઈને ઘરની અંદર આવવા દેવા. શું કરવું- ઓળખ ચકાસ્યા પછી જ તેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો. ભૂલ-8 ઉતાવળમાં કે દબાણમાં આવીને માહિતી આપવી. શું કરવું- આરામથી વિચારીને જવાબ આપો, દબાણમાં ન આવો. ભૂલ-9 શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિને અવગણવી. શું કરવું- શંકા હોય તો તરત જ પોલીસ અથવા સાયબર હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર ફરિયાદ કરો. પ્રશ્ન- વસ્તી ગણતરીમાં આપેલી માહિતી શા માટે હોય છે? શું તે સુરક્ષિત રહે છે? જવાબ- દેશની વસ્તી, મૂળભૂત સુવિધાઓ અને રોજગારનું સાચું ચિત્ર સમજવા માટે સરકાર આ માહિતીનો ઉપયોગ કરે છે. પ્રશ્ન- શું વસ્તી ગણતરીમાં ઓનલાઈન ભાગ લઈ શકાય છે? તેની સાચી રીત શું છે? જવાબ- હા, વસ્તી ગણતરી 2027માં ઓનલાઈન ભાગ લઈ શકાય છે. તેને ‘સેલ્ફ એન્યુમરેશન’ કહેવામાં આવે છે. આ એક વૈકલ્પિક સુવિધા છે, જેનાથી તમે ઘરે બેઠા માહિતી ભરી શકો છો. તેની સાચી રીત સમજો- પ્રશ્ન- જો વસ્તી ગણતરીના નામે છેતરપિંડીની શંકા હોય તો શું કરવું? જવાબ- આવી સ્થિતિમાં તરત જ સાયબર હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર કૉલ કરો.