'પાડોશીએ મારી દીકરીને કહી દીધું કે તને દત્તક લીધી છે':'ત્યારથી તે સતત પ્રશ્નો પૂછે છે, શું કરું?'; સાઇકોલોજિસ્ટ પાસેથી જાણો પરિસ્થિતિને કેવી રીતે સંભાળવી

પ્રશ્ન- હું હરિયાણાથી છું. અમે થોડા વર્ષો પહેલા એક દીકરીને દત્તક લીધી હતી. હું તેને ખૂબ પ્રેમ કરું છું. દીકરી હવે 9 વર્ષની થઈ ગઈ છે. થોડા દિવસો પહેલા પાડોશના કેટલાક બાળકોએ મજાકમાં તેને કહ્યું કે, તે દત્તક લીધેલી છે, તેના અસલી માતા-પિતા કોઈ બીજા છે. ત્યારથી દીકરીએ મને ઘણી વાર પૂછ્યું છે કે, તે અમારી પાસે કેવી રીતે આવી અને તેના અસલી માતા-પિતા કોણ છે? અમે ઘણીવાર તેના પ્રશ્નોને ટાળી દઈએ છીએ. જોકે અમે તેને સાચું કહેવા માંગીએ છીએ, પરંતુ ડર છે કે ક્યાંક આ બધું સાંભળીને તે પરેશાન ન થઈ જાય. આનો સાચો સમય અને રીત શું છે? નિષ્ણાત: ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાઇકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઈલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર જવાબ- પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. આ પ્રશ્ન ઘણા દત્તક માતા-પિતાના મનમાં આવે છે. સૌથી પહેલા એ સમજો કે તમે જે દીકરીને અપનાવી છે, તેના પ્રત્યે તમારો પ્રેમ અને જવાબદારી જ સાચી પેરેન્ટિંગ છે. તેથી પોતાને દોષિત ન અનુભવો. આ વાત પરેશાન કરનારી છે કે બાળકીને તમારી જગ્યાએ મિત્રો પાસેથી આ વાત સાંભળવા મળી છે. આવી સ્થિતિમાં જરૂરી છે કે, વિષયને ટાળવા કે છુપાવવાને બદલે શાંત, સાચા અને સંવેદનશીલ રીતે તેની સાથે વાત કરો. મનોવિજ્ઞાન અનુસાર, દત્તક લીધેલા બાળકને તેના જીવનની સચ્ચાઈ જણાવવી જરૂરી છે, પરંતુ આ ઉંમર, સમજ અને ભાવનાત્મક તૈયારી અનુસાર હોવું જોઈએ. સત્ય કહેવાનો ઉદ્દેશ્ય બાળકને આઘાત આપવાનો નથી, પરંતુ તેનામાં વિશ્વાસ અને સુરક્ષાની ભાવના જાળવી રાખવાનો હોવો જોઈએ. દત્તક લીધેલા બાળકને સત્ય કહેવું શા માટે જરૂરી? દત્તક બાળકને સાચું કહેવાનો યોગ્ય સમય કયો છે? મનોવિજ્ઞાન અનુસાર, બાળકને તેના દત્તક લેવા વિશે જણાવવા માટે કોઈ ‘ચોક્કસ ઉંમર’ નક્કી નથી. 7 થી 10 વર્ષની ઉંમરે બાળકો ધીમે ધીમે સંબંધો અને પરિવારને સમજવા લાગે છે. તમારી દીકરી 9 વર્ષની છે અને તેણે પોતે આ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. એનો અર્થ એ છે કે તે આ વિષયમાં જાણવા માટે તૈયાર છે. આ સ્થિતિમાં સત્ય છુપાવવાનો પ્રયાસ કરવો અથવા વિષય બદલી નાખવો તેના મનમાં વધુ પ્રશ્નો ઊભા કરી શકે છે. અડોપ્ટેડ ચાઇલ્ડને સાચું કેવી રીતે કહેવું? દત્તક લીધેલા બાળકને સત્ય કહેવું એ એક સંવેદનશીલ પ્રક્રિયા છે. તેમાં શબ્દોની પસંદગી અને રીત બંને ખૂબ મહત્વના છે. આ માટે સરળ અને ઉંમરને અનુરૂપ શબ્દોનો ઉપયોગ કરો. જો વાત સરળ હશે, તો બાળક તેને ડર કે ભ્રમ વિના સ્વીકારી શકશે. તમે તેને આ રીતે સમજાવી શકો છો કે, 'દરેક પરિવાર બનવાની રીત અલગ હોય છે. કેટલાક બાળકોનો જન્મ તેમના માતા-પિતાના ઘરે થાય છે, જ્યારે કેટલાક બાળકોને તેમના માતા-પિતા દિલથી પસંદ કરીને પોતાના પરિવારમાં લાવે છે.' આ ઉપરાંત કેટલીક અન્ય બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો. માતા-પિતાએ બાળકની પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરવા તૈયાર રહેવું જ્યારે બાળકને ખબર પડે છે કે તેને દત્તક લેવામાં આવ્યું છે, ત્યારે તેઓ ભાવનાત્મક રીતે દુઃખી થઈ શકે છે. તેઓ કેટલાક દિવસો સુધી નારાજ રહી શકે છે, ઓછું બોલી શકે છે અથવા પોતાના રૂમમાં એકલા રહેવા લાગે છે. ઘણીવાર બાળકના મનમાં એવી લાગણી પણ આવી શકે છે કે- “શું મને બાળપણમાં છોડી દેવામાં આવ્યો હતો?” “શું મારા અસલી માતા-પિતાએ મને સ્વીકાર્યો ન હતો?” આવી સ્થિતિમાં બાળકના મનમાં અસ્વીકૃતિ (રિજેક્શન)ની ભાવના પેદા થઈ શકે છે. તેથી માતા-પિતાએ પહેલેથી જ માનસિક રીતે તૈયાર રહેવું જોઈએ કે શરૂઆતમાં બાળકની પ્રતિક્રિયા થોડી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. દત્તક બાળકને કેવી રીતે સુરક્ષિત અનુભવ કરાવવો? તેને ભાવનાત્મક ટેકો આપવા માટે કેટલીક બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો- માતા-પિતાએ કઈ ભૂલોથી બચવું જોઈએ? વાતચીત દરમિયાન માતા-પિતા ઘણીવાર બાળકના પ્રશ્નોને ટાળી દે છે, પરંતુ તેનાથી તેની લાગણીઓ દબાઈ જાય છે. તેથી માતા-પિતાએ કેટલીક બાબતોથી બચવું જોઈએ- અંતે હું એટલું જ કહીશ કે, દત્તક લીધેલા બાળકને પ્રેમ, સુરક્ષા અને વિશ્વાસ આપવો જરૂરી છે. તમારી દીકરીએ પ્રશ્ન પૂછ્યો એનો અર્થ એ છે કે તે તમારા પર વિશ્વાસ કરે છે. આ વિશ્વાસ જાળવી રાખવો મહત્વપૂર્ણ છે. યાદ રાખો, સત્ય અને વિશ્વાસ સાથે બનેલો સંબંધ મજબૂત હોય છે.