'4 વર્ષના દીકરાને ક્યારેય ઠપકો આપ્યો નથી કે માર્યો':'છતાં ખૂબ જ જીદ્દી થઈ ગયો છે'; ઠપકો આપ્યા વિના પ્રેમથી શિસ્ત કેવી રીતે શીખવવી?

પ્રશ્ન- હું નવી દિલ્હીથી છું. મારો દીકરો 4 વર્ષનો છે. જ્યારે તે જન્મ્યો ત્યારે અમે બાળ મનોવિજ્ઞાનના ઘણા પુસ્તકો વાંચતા હતા. તેમાં લખ્યું હતું કે બાળકોને બિલકુલ ઠપકો આપવો ન જોઈએ. હાલમાં તે ચાર વર્ષનો છે અને આ વર્ષોમાં અમે ક્યારેય તેની સામે અવાજ ઊંચો કર્યો નથી, તેને ક્યારેય ઠપકો આપ્યો નથી. પરંતુ હવે તે ખૂબ જ જીદ્દી થઈ ગયો છે. જો તેના મનનું ન થાય તો રડી-રડીને ઘર માથે લે છે. અમને સમજાતું નથી કે તેને કેવી રીતે સંભાળવો કારણ કે અમે ઠપકો આપવા માંગતા નથી. કૃપા કરીને અમને માર્ગદર્શન આપો. નિષ્ણાત: ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાયકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઇલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર જવાબ- પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. બાળકને ઠપકો ન આપવો એ એક સમજદાર પેરેન્ટિંગ છે. પરંતુ અહીં જોવા જેવી બે મહત્વપૂર્ણ બાબતો છે- સમજવા જેવી વાત– બાળકને ઠપકો આપવો કે મારવું નહીં. પરંતુ સાચું-ખોટું અને શું કરવું-શું ન કરવું તેનો ફરક સમજાવવો જરૂરી છે. તેને સમજાવવાની રીત શું હોય, તે જ સમજવાની જરૂર છે. તમે અત્યાર સુધી ખૂબ ધીરજ અને સમજદારીથી પેરેન્ટિંગ કર્યું છે. પરંતુ ‘ક્યારેય ઠપકો ન આપવો’ અને ‘કોઈ મર્યાદા નક્કી ન કરવી’ આ બંનેમાં ફરક હોય છે. બાળકના મનોવિજ્ઞાન સાથે જોડાયેલી કેટલીક મૂળભૂત વાતો સમજવી જરૂરી છે. જેમ કે– 4 વર્ષની ઉંમરમાં બાળકો– તેમના મગજમાં આ મેસેજ ફીડ થઈ જાય છે- “રડવું = જીત” આ પરિસ્થિતિને માતા-પિતા કેવી રીતે સંભાળે છે? તેઓ બે રીત અપનાવે છે- પરંતુ આપણે શું કરવું જોઈએ કેટલાક ઉદાહરણો: બાળક બીજી ટોફી માટે જીદ કરી રહ્યું છે. તે રડી રહ્યું છે, પગ પછાડી રહ્યું છે. આખું ઘર માથે લીધું છે. તમે શું કરશો– ગોલ્ડન રૂલ– બાળકની હઠનું સાચું કારણ સમજો બાળકોની હઠને માતા-પિતા માત્ર વર્તણૂકીય સમસ્યા માની લે છે, જ્યારે તેની પાછળ ઘણા મનોવૈજ્ઞાનિક, પેરેન્ટિંગ અને પર્યાવરણીય કારણો છુપાયેલા હોય છે. જો આ કારણોને યોગ્ય રીતે સમજી લેવામાં આવે, તો બાળકના વર્તનને સંભાળવું સરળ બની જાય છે. નીચે આપેલા ગ્રાફિકથી સમજો કે બાળકો આખરે હઠ શા માટે કરે છે- સમસ્યા ‘જીદ‘ નથી, ‘શીખવવાની રીત‘ છે 4 વર્ષની ઉંમરે બાળક- તેથી જ્યારે તેની વાત માનવામાં આવતી નથી, ત્યારે તે રડીને, બૂમો પાડીને પ્રતિક્રિયા આપે છે. આનો અર્થ એ નથી કે બાળક બગડી ગયું છે. આનો અર્થ એ છે કે તેને લાગણીઓનું સંચાલન કરવાનું શીખવવાનું બાકી છે. તો શું બાળકને ઠપકો આપવો યોગ્ય છે? એમાં ફરક માત્ર એટલો જ છે કે બાળકને ઠપકો આપવાનો નથી, માર્ગદર્શન આપવાનું છે. ખરી જરૂરિયાત: શિસ્તની છે, સજાની નહીં ઘણા માતા-પિતા આ બંનેને એકસરખા સમજી લે છે. જ્યારે- તમારો ધ્યેય બાળકને સાચી રીત શીખવવાનો હોવો જોઈએ, ન કે તેને ડરાવવાનો. બાળકની જીદને આ રીતે હેન્ડલ કરો જ્યારે બાળક જીદ કરે ત્યારે માતા-પિતાનું કામ તેને ઠપકો આપવા, મારવા કે જીદ પૂરી કરવાને બદલે પરિસ્થિતિને સમજદારીપૂર્વક સંભાળવાનું છે. જો માતા-પિતા શાંત રહીને કેટલીક સરળ રીતો અપનાવે, તો બાળકમાં ધીમે ધીમે સુધારો થશે. નીચેના ગ્રાફિક્સથી સમજો કે બાળક જીદ કરે તો તરત શું કરવું જોઈએ- બાળકના ઉછેરના ગોલ્ડન રૂલ્સ જ્યારે આપણે પ્રેમ, ધૈર્ય અને સ્પષ્ટ નિયમો સાથે બાળકને માર્ગદર્શન આપીએ છીએ ત્યારે તે ધીમે ધીમે સાચું વર્તન શીખે છે. નીચે આપેલા પેરેન્ટિંગના કેટલાક ગોલ્ડન રૂલ્સ છે, જે બાળકની જીદને યોગ્ય રીતે સંભાળવામાં મદદ કરશે. બાળકની જીદ ઓછી કરવા માટે 7-દિવસનો એક્શન પ્લાન સૌ પ્રથમ ધ્યાન રાખો, આ કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ જો તમે તેને સતત ફોલો કરશો તો 7 દિવસમાં ફરક દેખાવા લાગશે. પહેલો દિવસ – ‘નિરીક્ષણ દિવસ’ આજે કંઈ બદલવાનું નથી, બસ સમજવાનું છે કે- તેને એક ડાયરીમાં નોટ કરો. તેનો હેતુ ટ્રિગરને ઓળખવાનો છે. બીજો દિવસ – કનેક્શન બનાવો આજથી કેટલાક એક્શનેબલ કામ શરૂ કરો. ફાયદો ત્રીજો દિવસ – સ્પષ્ટ નિયમો બનાવો આજ 2-3 નાના નિયમો સેટ કરો. જેમ કે- બાળકને નિયમના ફાયદા-નુકસાન જણાવો. શાંતિથી વાત કરો. આ નિયમોનું પોતે પણ પાલન કરો. તેને જણાવો કે આ નિયમો બદલાશે નહીં. ચોથો દિવસ– ‘ના એટલે ના’ આજે અસલી ટેસ્ટ છે. જ્યારે બાળક જીદ કરે- જો રડે છે- પાંચમો દિવસ – “પોઝિટિવ રીઇન્ફોર્સમેન્ટ” આજે ફોકસ બદલો. ખોટા પર નહીં, સાચા પર ધ્યાન આપો. તરત બોલો- આનાથી વર્તનમાં સકારાત્મક બદલાવ આવશે. છઠ્ઠો દિવસ – ‘શાંતિ શીખવો’ આજે બાળકને શાંત થવાનું શીખવો. તેને રમતની જેમ શીખવો. તેને કહો- આનાથી મન શાંત થશે. સાતમો દિવસ – “રિયલ પ્રેક્ટિસ ડે” હવે બધું એકસાથે લાગુ કરો. જ્યારે બાળક જીદ કરે, ત્યારે તેને કહો- સૌથી અગત્યની વાત નોંધ: પહેલા 2-3 દિવસ બાળક વધુ જીદ કરશે, કારણ કે તેને લાગશે કે અત્યાર સુધી તો રડીને કામ થઈ જતું હતું. પરંતુ જો તમે અડગ રહ્યા તો 4-5 દિવસમાં બદલાવ દેખાશે અને 2-4 અઠવાડિયામાં ઘણો ફરક અનુભવાશે. 5 વાક્યો, જે તમારે બિલકુલ બોલવાના નથી- અંતમાં હું એટલું જ કહીશ કે બાળકોની જીદ કોઈ મોટી સમસ્યા નથી. આ તેમના વિકાસની એક સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે. આ સમયે તેને ઠપકો આપવાને બદલે ધીરજ અને સમજદારીથી હેન્ડલ કરો. તેનાથી તે ધીમે ધીમે તેમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.