સૂર સાધનામાં લીન કલાકારની સફર:જો સમજવું હોય કે કોઈ કેવી રીતે મહાન બને છે, તો મલ્લિકાર્જુન મન્સૂરની આત્મકથા વાંચો

પુસ્તકનું નામ- રસયાત્રા- મેરી સંગીત યાત્રા (‘રસયાત્રા- માય જર્ની ઇન મ્યુઝિક’નો હિન્દી અનુવાદ) લેખક- મલ્લિકાર્જુન મન્સૂર અનુવાદ- મૃત્યુંજય પ્રકાશક- રાજકમલ પ્રકાશન કિંમત- 250 રૂપિયા કેટલીક પુસ્તકો એવી હોય છે, જેને વાંચતી વખતે લાગે છે કે આપણે પુસ્તકના નહીં, પરંતુ જિંદગીના પાના પલટાવી રહ્યા છીએ. પંડિત મલ્લિકાર્જુન મન્સૂરની 'રસયાત્રા' આવું જ એક પુસ્તક છે. આ માત્ર એક પ્રખ્યાત શાસ્ત્રીય ગાયકની આત્મકથા નથી. આ એવા માણસની વાર્તા છે જેણે સંગીતને વ્યવસાયની જેમ નહીં, જીવનની જેમ જીવ્યું. પુસ્તકમાં તેમનું બાળપણ, થિયેટરના દિવસો, ગુરુઓની ઠપકો અને પ્રેમ પણ છે. ક્યારેક રિયાઝની વાતો હોય છે તો ક્યારેક મહેફિલોની ચમક હોય છે. પુસ્તક પોતાને બહુ મોટું બનાવીને રજૂ કરતું નથી. મન્સૂર સાહેબ ક્યાંય પણ પોતાના વિશે મોટી વાતો કરતા નથી. ઘણી જગ્યાએ તો એવું લાગે છે કે જાણે કોઈ વૃદ્ધ કલાકાર સાંજે આરામથી બેસીને પોતાના જીવનના કિસ્સા સંભળાવી રહ્યા હોય. સૌથી સારી વાત એ છે કે તેઓ પ્રયોગથી ડરતા નથી. પુસ્તકની સૌથી અસરકારક વાત આ પુસ્તકની મજબૂત વાત તેની ઇમાનદારી છે. આજકાલ કલાકારોની આત્મકથાઓમાં અવારનવાર પોતાના સંઘર્ષને પણ ચમકદાર અંદાજમાં દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ અહીં એવું કંઈ નથી. મન્સૂર સાહેબ પોતાની ભૂલો પણ જણાવે છે, પોતાની મર્યાદાઓ પણ અને પોતાના ડર પણ. એક જગ્યાએ તેઓ લખે છે કે કેવી રીતે કોઈ કઠિન રાગની મીંડ તેઓ વારંવાર સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા અને સામેવાળો પકડી જ નહોતો શકતો. બીજી જગ્યાએ તેઓ પોતે પોતાના ગુરુઓ સામે અસહાય શિષ્યની જેમ દેખાય છે. તેમની આ નમ્રતા પુસ્તકના લગભગ દરેક પાના પર નોંધાયેલી છે. તેમના માટે સંગીત ખરેખર પૂજા જેવું હતું. આ તેમના વ્યવહારમાં પણ દેખાય છે. ભલે સામે દસ લોકો બેઠા હોય કે ખૂબ મોટી મહેફિલ, તેઓ તે જ ગંભીરતાથી ગાતા હતા. પુસ્તક વાંચતી વખતે આપણને જીવનના ઘણા મોટા પાઠ પણ મળે છે. તે કિસ્સાઓ, જે હંમેશા માટે યાદ રહી જાય છે પુસ્તકના કેટલાક ભાગો એવા છે, જે લાંબા સમય સુધી મનમાં ઘૂમતા રહે છે. બસવકલ્યાણવાળો ભાગ તો અંતરમનની ઊંડાઈઓમાં અંકિત થઈ જાય છે. ત્યાં મંચ સામે સંગીત સમજનારા લોકો નહોતા. ખેડૂતો હતા, બાળકો હતા, મહિલાઓ હતી, આસપાસ ઘોંઘાટ હતો. મન્સૂર સાહેબના દીકરાને લાગ્યું કે અહીં શાસ્ત્રીય સંગીત કોણ સાંભળશે. પરંતુ તેઓ પરેશાન થયા વિના તાનપુરા સાધે છે અને પૂરા મનથી રાગ યમન ગાવાનું શરૂ કરી દે છે. થોડી વાર પછી ઘોંઘાટ ઓછો થવા લાગે છે. આ વાંચતા સમજાય છે કે સાચો કલાકાર શ્રોતાની હેસિયત જોઈને પોતાનું સ્તર નક્કી કરતો નથી. એક બીજો ખૂબ જ સુંદર ભાગ તે છે, જ્યારે કુમાર ગંધર્વ સામે બેઠા છે અને મન્સૂર સાહેબ બસંતી કેદાર ગાઈ રહ્યા છે. તે સમયે એવું લાગે છે, જાણે બે કલાકાર શબ્દોથી નહીં, રાગોથી વાતચીત કરી રહ્યા હોય. એક ગાઈ રહ્યો છે અને બીજો માત્ર દાદ નથી આપી રહ્યો, પરંતુ અંદરથી સાંભળી રહ્યો છે. ગુરુ, રિયાઝ અને જૂનો સંગીત સંસાર આ પુસ્તક વાંચતી વખતે વારંવાર અનુભવાય છે કે જૂના સમયનું સંગીત શીખવું કેટલું કઠિન રહ્યું હશે. આજની જેમ જલ્દી મંચ પર પહોંચવાની બેચેની નહોતી. એક સ્વર પર મહિનાઓ મહેનત કરવી, એક તાનને વારંવાર દોહરાવવી, રાગની અંદર નાના-નાના ફરક સમજવા, આ બધું વાંચીને આશ્ચર્ય પણ થાય છે અને સન્માન પણ જાગે છે. સંગીત અને જીવનમાં કોઈ શોર્ટકટ નથી હોતો પુસ્તકનો તે ભાગ પણ ખૂબ અસરકારક છે, જ્યાં તેઓ કહે છે કે સંગીતમાં કોઈ શોર્ટકટ નથી હોતો. આ વાત સાધારણ લાગી શકે છે, પરંતુ પુસ્તક વાંચ્યા પછી તેનું વજન સમજાય છે. ભાષા અને લખવાની રીત આ પુસ્તકની ભાષા તેની સૌથી મોટી તાકાત છે. તેમાં ભારે સાહિત્યિક દેખાડો નથી. પુસ્તક રાગોની ચર્ચા કરતી વખતે પણ ડરાવતી નથી. જેમને શાસ્ત્રીય સંગીતની વધુ જાણકારી નથી, તેઓ પણ તેની સાથે જોડાયેલા રહે છે. કેટલીક જગ્યાએ રાગો અને બંદિશોની વિગત જણાવતી વખતે પુસ્તક ધીમું પડી જાય છે, પરંતુ આ જ ભાગો પાછળથી યાદ પણ રહી જાય છે. આ પુસ્તક શા માટે વાંચવું જોઈએ આ પુસ્તકને ફક્ત સંગીત શીખવા માટે જ વાંચવું ન જોઈએ. તેને એટલા માટે પણ વાંચવું જોઈએ, કારણ કે તે કોઈ વ્યક્તિના સંપૂર્ણ ઈમાનદારીથી જીવેલા જીવનનો દસ્તાવેજ છે. પુસ્તક સમજાવે છે કે કોઈપણ કળામાં આગળ વધવા માટે માત્ર પ્રતિભા પૂરતી નથી, સતત મહેનત અને વર્ષોની સાધના પણ જરૂરી હોય છે. આટલી પ્રસિદ્ધિ મળ્યા પછી પણ મન્સૂર સાહેબ હંમેશા શીખતા રહ્યા. પુસ્તક ક્યાંક ઝડપથી ચાલે છે, ક્યાંક ધીમું પડી જાય છે, પરંતુ આ જ વાત તેને વધુ સાચું અને નજીકનો અનુભવ કરાવે છે. કોણે વાંચવું જોઈએ આ પુસ્તક? જો તમને શાસ્ત્રીય સંગીત ગમતું હોય, તો આ પુસ્તક લગભગ ફરજિયાત વાંચન જેવું છે. જો તમને કલાકારોના જીવન પાછળની મહેનત જાણવામાં રસ હોય, તો પણ આ પુસ્તક ઘણું બધું આપે છે. જે લોકો આત્મકથાઓ વાંચે છે, તેમને તેમાં પ્રામાણિકતા મળશે. જેમને સંગીતની વધુ સમજ નથી, તેઓ પણ તેને વાંચી શકે છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ, આ પુસ્તક કોણે વાંચવું જોઈએ- પુસ્તક વિશે મારો અભિપ્રાય આ એવું પુસ્તક નથી જેને ઝડપથી પૂરું કરી દેવાય. ઘણા ભાગોમાં વાચક પોતે જ અટકી જાય છે. ક્યારેક કોઈ બંધિશના વર્ણન પર, ક્યારેક કોઈ નાની ઘટના પર. કેટલાક પ્રસંગો તો એવા છે જેમાં બહારથી બહુ ઓછું બને છે, પરંતુ અંદર ઘણું બધું ચાલતું રહે છે. સૌથી વધુ તેમની શીખતા રહેવાની આદત યાદ રહી જાય છે. આટલા સન્માન, આટલી પ્રસિદ્ધિ, આટલા મોટા નામો વચ્ચે રહ્યા પછી પણ તેમનામાં દેખાડો બહુ ઓછો દેખાય છે. ઘણીવાર તો તેઓ પોતાને લઈને લગભગ કઠોર લાગે છે. બીમારી, નબળાઈ અને ઉંમર હોવા છતાં તેમનું સંગીત સાથે જોડાયેલા રહેવું અંદર ક્યાંક અટકી જાય છે. ત્યાં પહોંચીને આ માત્ર એક કલાકારની વાર્તા નથી રહી જતી. પુસ્તક પૂરું થયા પછી પણ તેના ઘણા ભાગો લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.