રસોડું 'ગેસ ચેમ્બર' તો નથી બની રહ્યું ને?:સ્ટવમાંથી નીકળતા ઝેરી ગેસ ફેફસાં માટે હાનિકારક, બાળકોમાં અસ્થમાનું 42% જોખમ વધુ; જાણો 8 સેફ્ટી ટિપ્સ

ભારત દુનિયાનો ત્રીજો સૌથી મોટો LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) ઉપભોક્તા દેશ છે. ભારત સરકારના તાજેતરના આંકડાઓ અનુસાર, દેશમાં 33 કરોડ ઘરેલુ એલપીજી ગ્રાહકો છે. એટલે કે કુલ વસ્તીનો મોટો ભાગ રસોઈ બનાવવા માટે તેના પર નિર્ભર છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે એલપીજી ગેસથી ઘરની હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થઈ શકે છે. વર્ષ 2023માં ‘યુનિવર્સિટી ઓફ યુટા હેલ્થ’માં પ્રકાશિત એક રિપોર્ટ અનુસાર, ગેસ સ્ટવ પર રસોઈ બનાવવાથી ‘સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોક’ જેટલું પ્રદૂષણ પેદા થઈ શકે છે. જ્યારે ઇન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ એપિડેમિયોલોજીના મેટા-એનાલિસિસ અનુસાર, ગેસ સ્ટવનો ઉપયોગ કરતા ઘરોના બાળકોમાં અસ્થમાનું જોખમ લગભગ 42% વધુ હોય છે. જોકે, કેટલીક સાવચેતીઓ સાથે આ જોખમને મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડી શકાય છે. તેથી, આજે ‘કામના સમાચાર’માં ગેસના ઉપયોગની સલામતી ટિપ્સ વિશે વાત કરીશું. સાથે જ જાણીશું કે- નિષ્ણાત: ડો. સંદીપ કટિયાર, સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, પલ્મોનોલોજી, અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલ, કાનપુર પ્રશ્ન- ગેસ સ્ટવ ઇન્ડોર હવાને કેવી રીતે પ્રદૂષિત કરે છે? જવાબ- LPG સળગાવવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ નીકળે છે, જે ઇન્ડોર હવાની ગુણવત્તાને અસર કરે છે. PM2.5 (પ્રદૂષણના ઝીણા કણો) પણ નીકળે છે. હાઈ ફ્લેમ અથવા લાંબા સમય સુધી રસોઈ કરવાથી તેમની માત્રા વધે છે. ખરાબ વેન્ટિલેશનમાં આ વાયુઓ ઘરમાં જમા થાય છે. ગેસ લીકેજ પણ પ્રદૂષણ વધારે છે. પ્રશ્ન- દેખાતા ધુમાડા વગર પણ ગેસ સ્ટવ હવાને કેવી રીતે પ્રદૂષિત કરે છે? જવાબ- ગેસ સ્ટવના કણો ખૂબ જ ઝીણા હોય છે, તેથી દેખાતા નથી. ગેસ સળગાવવાથી નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ અને કાર્બન મોનોક્સાઇડ નીકળે છે, જે હવામાં ભળીને વેન્ટિલેશન ઓછું હોય, ત્યારે ઘરમાં જમા થઈ જાય છે. પ્રશ્ન- ગેસ સ્ટવમાંથી કયા હાનિકારક વાયુઓ નીકળે છે? જવાબ- ગેસ સ્ટવ સળગાવવાથી કેટલાક અદ્રશ્ય હાનિકારક વાયુઓ નીકળે છે. નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં જોઈએ- ચાલો ગેસ સ્ટવમાંથી નીકળતા આ હાનિકારક વાયુઓ વિશે જાણીએ- પ્રશ્ન- શું LPG અને PNG બંનેમાંથી હાનિકારક વાયુઓ નીકળે છે? જવાબ- હા, LPG અને PNG બંને કુકિંગ ફ્યુઅલ છે. LPG સિલિન્ડરમાં કમ્પ્રેસ્ડ લિક્વિડ સ્વરૂપમાં આવે છે. જ્યારે PNG પાઇપલાઇન દ્વારા રસોડા સુધી પહોંચે છે અને વધુ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. પરંતુ બંનેના બળવાથી નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ અને કાર્બન મોનોક્સાઇડ નીકળે છે. પ્રશ્ન- આ વાયુઓ સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે? જવાબ- ગેસ સ્ટોવમાંથી નીકળતા વાયુઓ લાંબા ગાળે સ્વાસ્થ્યને સીધી અસર કરે છે. હેલ્થ રિસ્ક ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- જો રસોડામાં ચીમની કે એક્ઝોસ્ટ લાગેલું હોય તો પણ આ ગેસથી નુકસાન થાય છે? જવાબ- આનાથી જોખમ ઓછું થાય છે, પરંતુ ખરાબ મેન્ટેનન્સ, બંધ ફિલ્ટર કે નબળા વેન્ટિલેશનમાં ગેસ જમા થઈ શકે છે. પ્રશ્ન- ગેસ ઉપરાંત ઇન્ડોર એર કયા કારણોસર પ્રદૂષિત થાય છે? જવાબ- ઇન્ડોર એર ગેસ સ્ટોવ ઉપરાંત ઘણા કારણોસર પણ ખરાબ થાય છે. બધા કારણો ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- આ વાયુઓથી સૌથી વધુ ખતરો કોને છે? જવાબ- કેટલાક લોકોને તેનું જોખમ વધારે હોય છે. જેમ કે- પ્રશ્ન- ગેસ સ્ટવથી થતા વાયુ પ્રદૂષણને કેવી રીતે ઓછું કરવું? જવાબ- ગેસ સ્ટવ સુરક્ષિત છે, પરંતુ તેનો યોગ્ય ઉપયોગ જરૂરી છે. સરળ આદતોથી રસોડા અને ઘરની હવા સુરક્ષિત રાખી શકાય છે. તેને નીચે આપેલા ગ્રાફિકમાં જોઈએ- પ્રશ્ન- ગેસ સ્ટવનો ઉપયોગ કરતી વખતે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી? જવાબ- મુદ્દાઓથી સમજીએ- પ્રશ્ન- શું ઇલેક્ટ્રિક/ઇન્ડક્શન ચૂલાથી પણ ઇન્ડોર હવા પ્રદૂષિત થાય છે? જવાબ- ઇલેક્ટ્રિક/ઇન્ડક્શન ચૂલા ગેસ સ્ટવ કરતાં વધુ સુરક્ષિત છે, પરંતુ રસોઈ દરમિયાન સૂક્ષ્મ કણો બની શકે છે, તેથી આમાં પણ પર્યાપ્ત વેન્ટિલેશન જરૂરી છે. પ્રશ્ન- રસોઈ બનાવવાની સૌથી સુરક્ષિત અને હેલ્ધી રીત કઈ છે? જવાબ- રસોઈ બનાવતી વખતે એક્ઝોસ્ટ ફેન ચાલુ રાખો અને બારીઓ ખુલ્લી રાખો, જેથી ગેસ બહાર નીકળી શકે. ધીમી/મધ્યમ આંચ પર રાંધો, કારણ કે તેજ આંચથી ઉત્સર્જન વધે છે.