ધગધગતા તડકામાં લૂ લાગતા વાર નહીં લાગે!:9 ભૂલોથી બચીને રહેજો, તાપમાં 8 વાતોનું ધ્યાન રાખો; ડોક્ટર પાસેથી જાણો લક્ષણો અને બચવાના ઉપાયો

ધારો કે, બપોરે તમે કોઈ કામથી બહાર નીકળ્યા છો. તીવ્ર તડકો અને ગરમ હવા વચ્ચે થોડા સમય પછી માથું ભારે થઈ ગયું છે, ચક્કર આવી રહ્યા છે અને શરીરમાં અજીબ થાક અનુભવાઈ રહ્યો છે. આ લૂ લાગવાના શરૂઆતી સંકેતો હોઈ શકે છે. તીવ્ર ગરમી અને લાંબા સમય સુધી તડકામાં રહેવાથી શરીરનું તાપમાન ઝડપથી વધવા લાગે છે. જેનાથી ઘણી પ્રકારની સમસ્યાઓ થવા લાગે છે. એટલે આજે ‘કામના સમાચાર’ માં જાણીશું કે- નિષ્ણાત: ડૉ. પી. વેંકટ કૃષ્નન, ડિરેક્ટર, ઇન્ટરનલ મેડિસિન, નારાયણા હોસ્પિટલ, ગુરુગ્રામ પ્રશ્ન- લૂ શું છે? લૂ લાગવાનો શું અર્થ છે? જવાબ- લૂ એટલે ઉનાળામાં ચાલતી ગરમ અને સૂકી હવા. તે ખાસ કરીને બપોરના સમયે ચાલે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી આ તીવ્ર ગરમ હવા અને ઊંચા તાપમાનમાં રહે છે, તો શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરનારી સિસ્ટમ (થર્મોરેગ્યુલેટરી સિસ્ટમ) બગડી જાય છે. જેનાથી અનેક પ્રકારની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થવા લાગે છે. આનો અર્થ છે કે લૂ લાગી ગઈ છે. પ્રશ્ન- કઈ પરિસ્થિતિઓમાં લૂ લાગી શકે છે? જવાબ- જ્યારે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રણ બહાર થઈ જાય. સાથે જ શરીરમાં પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટની ઉણપ થવા લાગે ત્યારે લૂ લાગી શકે છે. આ ઉપરાંત કેટલીક અન્ય પરિસ્થિતિઓમાં પણ લૂ લાગી શકે છે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- હવે તેમને થોડા વિસ્તારથી સમજીએ- તીવ્ર તડકામાં લાંબા સમય સુધી રહેવાથી સીધો તડકો શરીરનું તાપમાન વધારે છે, લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી શરીર ઓવરહીટ થઈ જાય છે અને લૂ લાગી શકે છે. ખાલી પેટે ગરમીમાં બહાર નીકળવાથી ખાલી પેટે રહેવાથી શરીરમાં ઊર્જા અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની ઉણપ થાય છે. આનાથી શરીર ગરમી સહન કરી શકતું નથી. લાંબી ડ્રાઇવ કરવાથી લાંબા સમય સુધી બંધ અથવા ગરમ વાતાવરણમાં રહેવાથી શરીર ગરમ થતું રહે છે. ખાસ કરીને જો ગાડીમાં વેન્ટિલેશન કે કૂલિંગ બરાબર ન હોય તો જોખમ વધી જાય છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડવાથી નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકો ગરમીની અસર સહન કરી શકતા નથી. તેમનું શરીર જલ્દી થાકી જાય છે અને લૂ લાગવાનું જોખમ વધે છે. જાડા કે ચુસ્ત કપડાં પહેરવાથી ચુસ્ત કે જાડા કપડાં શરીરની ગરમીને બહાર નીકળવા દેતા નથી. જેના કારણે શરીરનું તાપમાન વધી જાય છે. શરીરમાં પાણીની ઉણપ (ડિહાઇડ્રેશન) થી જ્યારે શરીરમાં પાણી ઓછું હોય છે, ત્યારે પરસેવો થવો અને શરીરને ઠંડુ કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે. આ લૂ લાગવાનું સૌથી મોટું કારણ છે. હવામાન ખૂબ ગરમ અને સૂકું હોવાથી સૂકી હવાને કારણે શરીરની ભેજ ઝડપથી ખતમ થઈ જાય છે. જેનાથી ડિહાઇડ્રેશન ઝડપથી થાય છે અને શરીર ઓવરહીટ થઈ શકે છે. ભીડભાડ અને ખરાબ વેન્ટિલેશનમાં રહેવાથી જ્યાં હવાનો પ્રવાહ ઓછો હોય છે, ત્યાં શરીરની ગરમી બહાર નીકળી શકતી નથી. જેના કારણે શરીરને ઠંડુ થવાનો મોકો મળતો નથી. આવા વાતાવરણમાં ગરમીની અસર વધુ અનુભવાય છે. સતત મહેનત કરવાથી ગરમીમાં વધારે મહેનત કરવાથી શરીર વધારે ગરમી ઉત્પન્ન કરે છે. જો તેને સંતુલિત ન કરવામાં આવે તો શરીર ઓવરહીટ થઈ શકે છે. દારૂ કે કેફીન વધારે પીવાથી આ બંને શરીરમાં પાણીની કમી વધારે છે. તેનાથી શરીરની ગરમી સહન કરવાની ક્ષમતા ઓછી થઈ જાય છે. અચાનક ઠંડાથી ગરમ વાતાવરણમાં જવાથી AC કે ઠંડી જગ્યાએથી અચાનક બહારની તેજ ગરમીમાં જવાથી શરીર એડજસ્ટ કરી શકતું નથી. તેનાથી હીટ સ્ટ્રેસ વધે છે. કેટલીક દવાઓનું સેવન કરવાથી કેટલીક દવાઓ (જેમ કે BP, એલર્જી કે ડાયયુરેટિક્સ) શરીરમાં પાણીની કમી કે પરસેવાની પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરે છે. તેનાથી લૂ લાગવાનું જોખમ વધી જાય છે. પ્રશ્ન- કેવી રીતે ખબર પડશે કે લૂ લાગી ગઈ છે. તેના સંકેતો શું હોય છે? જવાબ- તેજ ગરમીમાં શરીર ઘણા નાના-નાના સંકેતો આપે છે, જેને આપણે અવારનવાર અવગણીએ છીએ. પરંતુ આ જ શરૂઆતી લક્ષણો આગળ જતાં ગંભીર લૂમાં બદલાઈ શકે છે. ગ્રાફિકમાં લૂ લાગવાના સંકેતો જુઓ- પ્રશ્ન- લૂ લાગવા પર શું થાય છે? જવાબ- લૂ લાગવા પર શરીરનું થર્મોરેગ્યુલેટરી સિસ્ટમ (જે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરે છે) નિષ્ફળ થવા લાગે છે. પોઈન્ટર્સથી સમજો- પ્રશ્ન- લૂ લાગવાથી બચવા માટે શું કરવું જોઈએ? જવાબ- ઉનાળામાં માત્ર તડકાથી બચવું પૂરતું નથી, પરંતુ યોગ્ય આદતો અપનાવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. થોડી સાવચેતી લૂ જેવી ગંભીર સમસ્યાથી બચાવી શકે છે. પ્રશ્ન- તડકામાં નીકળતા પહેલા શું ખાવું જોઈએ અને શું ન ખાવું જોઈએ? જવાબ- ઉનાળામાં યોગ્ય આહાર લૂથી બચાવી શકે છે, જ્યારે ખોટો આહાર જોખમ વધારી શકે છે. ગ્રાફિક્સથી જાણીએ, શું ખાવું જોઈએ અને શું ન ખાવું જોઈએ- તીવ્ર ગરમીમાં ઘરની બહાર નીકળતા પહેલાં કરવામાં આવતી નાની-નાની ભૂલો લૂ લાગવાનું જોખમ અનેક ગણું વધારી શકે છે. શરીરને અચાનક હીટ એક્સપોઝર આપવાથી અથવા ખોટા ખાનપાન સાથે બહાર નીકળવાથી ઓવરહિટિંગ અને ડિહાઇડ્રેશન ઝડપથી થઈ શકે છે. તેથી બહાર જતા પહેલાં કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. તેને ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- લૂ લાગે ત્યારે કઈ ભૂલો ન કરવી જોઈએ? જવાબ- લૂ લાગવા પર ઘણીવાર લોકો એવી ભૂલો કરી દે છે, જેનાથી સ્થિતિ વધુ બગડી શકે છે. પોઇન્ટર્સથી સમજીએ- પ્રશ્ન- ઉનાળાની ઋતુમાં સ્વસ્થ રહેવા માટે શું ખાવું જોઈએ? જવાબ- ઉનાળામાં એવી વસ્તુઓ ખાવી જોઈએ જે શરીરને ઠંડક આપે, હાઈડ્રેટેડ રાખે અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જાળવી રાખે. ગ્રાફિકમાં જુઓ- પ્રશ્ન- લૂ લાગવા પર ક્યારે ડોક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે? જવાબ- લૂની સ્થિતિમાં કેટલાક સંકેતો એવા હોય છે, જ્યારે તરત ડોક્ટરની મદદ લેવી જરૂરી છે. જેમ કે- આવા લક્ષણો દેખાય તો વિલંબ ન કરો. આ એક મેડિકલ ઇમરજન્સી છે.