'દીકરાને ઓનલાઈન ગેમિંગની લત લાગી ગઈ છે':'ભણવામાં ધ્યાન નથી આપતો, સ્વભાવમાં ચીડિયાપણું વધી રહ્યું છે'; 'માતા-પિતા તરીકે અમારે શું કરવું?'

પ્રશ્ન- હું અજમેરથી છું. મારો 15 વર્ષનો દીકરો છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી તેને ઓનલાઈન ગેમ રમવાની આદત પડી ગઈ છે. તે રોજ કલાકો સુધી મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર પર ગેમ રમતો રહે છે. અમે બંને વર્કિંગ છીએ. જ્યારે તે નાનો હતો, ત્યારે અમે તેને વ્યસ્ત રાખવા માટે ઘણીવાર મોબાઈલ પકડાવી દેતા હતા. સ્કૂલમાંથી પણ ફરિયાદ આવી રહી છે કે ભણવામાં તેનું મન લાગતું નથી. તેનું પ્રદર્શન સતત નબળું પડી રહ્યું છે. કંઈ કહીએ તો ગુસ્સે થઈ જાય છે. અમને તેની તબિયત, ભણતર અને ભવિષ્યની ચિંતા છે. માતા-પિતા તરીકે અમારે શું કરવું જોઈએ? નિષ્ણાત: ડૉ. અમિતા શ્રૃંગી, સાયકોલોજિસ્ટ, ફેમિલી એન્ડ ચાઈલ્ડ કાઉન્સેલર, જયપુર જવાબ- પ્રશ્ન પૂછવા બદલ આભાર. તમારી ચિંતા વાજબી છે, પરંતુ કાઉન્સેલર તરીકે હું સૌથી પહેલા એ કહેવા માંગીશ કે પોતાને ‘દોષી’ માનવાનું બંધ કરો. તમે અજાણતામાં બાળકને ગેજેટ્સ આપ્યા જેથી તમે કામ કરી શકો. તે સમયે તમને તેના દુષ્પરિણામો વિશે ખબર નહોતી. પરંતુ હવે તેને ગેમિંગની લત લાગી ગઈ છે, તો આ સમય દોષ આપવાનો નહીં, પરંતુ 'ડેમેજ કંટ્રોલ' કરવાનો છે. તમારો દીકરો 'ડોપામાઇન લૂપ'માં ફસાયેલો છે. ઓનલાઈન ગેમ્સને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે દરેક લેવલ પાર કરવા પર ખુશીનો અહેસાસ કરાવતો 'ડોપામાઇન' હોર્મોન રિલીઝ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં બાળકોનું ઓનલાઈન ગેમ્સ તરફ આકર્ષિત થવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જ્યારે તેનાથી રોજિંદા જીવન પર અસર થવા લાગે, ત્યારે તે ચિંતાનો વિષય છે. યોગ્ય વ્યૂહરચના અને ધૈર્ય સાથે આ સ્થિતિને બદલી શકાય છે. બાળકોને ઓનલાઈન ગેમિંગની લત કેમ લાગે છે? કિશોરાવસ્થામાં બાળકોનું મગજ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું હોય છે. આ ઉંમરે તેમને રોમાંચ અને સિદ્ધિની જરૂરિયાત અનુભવાય છે. ઓનલાઈન ગેમ્સ આ બધી જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે. આ જ કારણ છે કે બાળકો તેમાં ઝડપથી ફસાઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, ગેમ્સને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે કે દર મિનિટે કોઈ નવો રિવોર્ડ, લેવલ કે ચેલેન્જ મળે. તેથી બાળકને વારંવાર રમવાની ઈચ્છા થાય છે. જો ઘરમાં એકલતા હોય અથવા બાળકની પાસે સમય પસાર કરવાના મર્યાદિત વિકલ્પો હોય, તો ગેમિંગ ધીમે ધીમે લત બની જાય છે. ગેમિંગની લતના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. ઓનલાઈન ગેમિંગ એડિક્શનની બાળક પર અસર વાલીઓને લાગે છે કે ઓનલાઈન ગેમની લત માત્ર અભ્યાસને અસર કરે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં તેની અસર બાળકના માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર પડે છે. જેમ કે- કેવી રીતે સમજવું કે બાળકને ઓનલાઈન ગેમનું વ્યસન છે? જો બાળકો ક્યારેક-ક્યારેક મનોરંજન માટે ગેમ રમે છે તો તે સામાન્ય છે. પરંતુ જ્યારે તેનાથી બાળકના વર્તન, અભ્યાસ, દિનચર્યા અને મૂડ પર અસર થવા લાગે તો તે ગેમિંગ વ્યસનનો સંકેત છે. આ સંકેતોને નીચે ગ્રાફિક્સમાં જુઓ– ગેમનું વ્યસન ઓછું કરવા માટે શું કરવું? બાળકોને મોબાઇલ કે ગેમથી સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવા યોગ્ય નથી. તેથી લક્ષ્ય એ ન હોવું જોઈએ કે બાળક બિલકુલ ગેમ ન રમે, પરંતુ એ હોવું જોઈએ કે તેનો સ્ક્રીન ટાઈમ સંતુલિત રહે. તમે જણાવ્યું કે સમયનો અભાવ હતો તો તમે બાળકને ફોન પકડાવી દીધો. પરંતુ હવે જો તમારે બાળકને ગેમિંગની લતથી બચાવવું હોય તો તેને સમય આપવો પડશે. બાળકને ગેમ એડિક્શનથી બચાવવા માટે સૌથી જરૂરી છે માતા-પિતાનો સમય આપવો. યાદ રાખો, જો બાળકને પરિવારનો સાથ અને મનોરંજક વિકલ્પો મળશે તો ધીમે ધીમે તે ગેમની લતમાંથી આપમેળે બહાર નીકળશે. સાથે જ કેટલીક અન્ય બાબતોનું ધ્યાન રાખો- માતા-પિતા આ ભૂલો ન કરે જ્યારે બાળકોમાં કોઈ પણ પ્રકારની આદત કે લત વિકસિત થઈ જાય છે, ત્યારે માતા-પિતા ગભરાઈને તરત જ કડક પગલાં લેવા લાગે છે. પરંતુ ઘણી વાર અજાણતામાં કરવામાં આવેલી કેટલીક ભૂલો સમસ્યાને ઓછી કરવાને બદલે વધારી દે છે. તેથી જરૂરી છે કે તમે આ સ્થિતિને ધીરજ અને સમજદારીથી સંભાળો. બાળકને વારંવાર ઠપકો આપવો, તેની સરખામણી કરવી કે અચાનક બધા ગેજેટ્સ છીનવી લેવા તેને વધુ જીદ્દી, ચીડિયા બનાવી શકે છે. તેથી માતા-પિતા આ ભૂલોથી બચે- અંતમાં હું એટલું જ કહીશ કે ઓનલાઈન ગેમિંગ આજના સમયની એક સામાન્ય પણ પડકારજનક સમસ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં માતા-પિતાની ધીરજ, સમજણ અને સહયોગ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. જો બાળકને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને પરિવારનો સાથ મળે તો તે ધીમે ધીમે આ લતમાંથી બહાર આવી જાય છે.