ભારતનો ત્રીજો મોટો ઓઇલ સપ્લાયર બન્યું વેનેઝુએલા:સાઉદી-યુએસ પાછળ રહી ગયા; હોર્મુઝ બંધ થયા પછી ભારતીય કંપનીઓએ ખરીદી વધારી

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થયા બાદ વૈશ્વિક ઓઇલ બજારમાં ઉથલપાથલ મચી ગઈ છે. એવા સમયે જ્યારે મિડલ ઈસ્ટના દેશોની ઓઇલ સપ્લાય પર અસર પડી, ત્યારે વેનેઝુએલા અચાનક ભારતનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાયર બનીને ઉભર્યો છે. એનર્જી ટ્રેક કરતી એજન્સી કેપ્લરના ડેટા અનુસાર, વેનેઝુએલાએ મે 2026માં સાઉદી અરબ અને અમેરિકા બંનેને પાછળ છોડી દીધા છે. હાલમાં ફક્ત રશિયા અને UAEએ જ વેનેઝુએલા કરતાં વધુ ઓઇલ સપ્લાય કર્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર આ મહિને ભારતને વેનેઝુએલાથી થતી ઓઇલ સપ્લાય એપ્રિલની સરખામણીમાં લગભગ 50 ટકા વધી ગઈ છે. અમેરિકાએ જાન્યુઆરીમાં વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોને પકડ્યા બાદ ત્યાંના ઓઇલ નિકાસ પર કેટલીક છૂટછાટ આપી હતી. તે પછી એપ્રિલથી ભારતમાં ફરીથી વેનેઝુએલાનું ઓઇલ આવવાનું શરૂ થયું. 9 મહિના પછી ભારતે ઓઇલ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું કેપ્લર અનુસાર, મે મહિનામાં અત્યાર સુધીમાં ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી લગભગ 4.17 લાખ બેરલ પ્રતિદિન ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદ્યું છે. એપ્રિલમાં આ આંકડો 2.83 લાખ બેરલ પ્રતિદિન હતો, જ્યારે તે પહેલા સતત 9 મહિના સુધી ભારતે વેનેઝુએલા પાસેથી કોઈ ઓઇલ ખરીદ્યું ન હતું. આ વધારાના મુખ્ય બે કારણો છે. પ્રથમ- મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંકટને કારણે સપ્લાય પ્રભાવિત થઈ છે. બીજું- વેનેઝુએલાનું ભારે અને હાઈ-સલ્ફરવાળું ક્રૂડ ઓઇલ સસ્તું પડી રહ્યું છે. રિલાયન્સ જેવી ભારતીય રિફાઇનરીઓ તેને પ્રોસેસ કરવામાં સક્ષમ છે, તેથી તેમણે ખરીદી વધારી દીધી છે. કેપલરના વિશ્લેષક નિખિલ દુબે અનુસાર, ભારતીય રિફાઇનર્સ લાંબા સમયથી વેનેઝુએલાના ઓઇલમાં રસ દાખવી રહ્યા છે, કારણ કે તે સસ્તું છે અને ભારતના રિફાઇનિંગ સિસ્ટમ માટે અનુકૂળ છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં રિલાયન્સની રિફાઇનરી ભારે ઓઇલ માટે ખૂબ સારી માનવામાં આવે છે. તેમના અનુસાર, ભારતની મોટાભાગની રિફાઇનરીઓ વેનેઝુએલાનું ઓઇલ મર્યાદિત માત્રામાં જ પ્રોસેસ કરી શકે છે, પરંતુ રિલાયન્સ પાસે એવી ટેકનોલોજી છે, જેનાથી તેને સૌથી વધુ ફાયદો થઈ રહ્યો છે. સાઉદી અરબે ઓઇલની કિંમત વધારી ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલની આયાત મે મહિનામાં વધીને 49 લાખ બેરલ પ્રતિદિન થઈ ગઈ છે, જે એપ્રિલ કરતાં 8% વધુ છે. પરંતુ તે હજુ પણ ફેબ્રુઆરીના 52 લાખ બેરલ પ્રતિદિનના સ્તરથી નીચે છે. ફેબ્રુઆરી પછી ઈરાન યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સંકટે પશ્ચિમ એશિયામાંથી ઓઇલ પુરવઠાને અસર કરી. ઈરાનથી ભારતને એપ્રિલમાં 7 વર્ષ પછી ફરી ઓઇલ મળ્યું હતું, કારણ કે અમેરિકી પ્રતિબંધોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી. પરંતુ મે મહિનામાં અત્યાર સુધી ઈરાની ઓઇલ પહોંચ્યું નથી. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, અમેરિકી નૌકાદળની નાકાબંધીને કારણે ઈરાનના બંદરોમાંથી પુરવઠો અટકી ગયો. ઇરાકથી કેટલાક પુરવઠા ફરી શરૂ થયા છે, પરંતુ તે પણ ફેબ્રુઆરીની સરખામણીમાં ખૂબ ઓછો છે. મે મહિનામાં અત્યાર સુધી ભારતને ઇરાકથી માત્ર લગભગ 51 હજાર બેરલ પ્રતિદિન ઓઇલ મળ્યું, જ્યારે ફેબ્રુઆરીમાં તે લગભગ 9.69 લાખ બેરલ પ્રતિદિન હતું. સાઉદી અરબના પુરવઠામાં પણ ભારે ઘટાડો થયો છે. એપ્રિલમાં ભારતને સાઉદી અરબથી 6.7 લાખ બેરલ પ્રતિદિન ઓઇલ મળ્યું હતું, જે મે મહિનામાં ઘટીને લગભગ 3.4 લાખ બેરલ પ્રતિદિન રહી ગયું. કેપ્લર અનુસાર, તેનું કારણ સાઉદી ઓઇલની વધેલી કિંમતો છે, એટલે કે ભારતીય કંપનીઓને વેનેઝુએલાનું ઓઇલ વધુ સસ્તું પડી રહ્યું છે. ભારતે રશિયા પાસેથી ઓઇલની ખરીદી વધારી ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ભારતે રશિયન ઓઇલ પર પોતાની નિર્ભરતા વધુ વધારી દીધી છે. આનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાંથી આવતી સપ્લાયમાં ભારે ઘટાડો છે. માર્ચમાં ભારતને મિડલ ઈસ્ટમાંથી મળતું ક્રૂડ ઓઈલ ફેબ્રુઆરીની સરખામણીમાં 61% ઘટીને દરરોજ 11.8 લાખ બેરલ થઈ ગયું. જ્યારે આ જ સમયગાળા દરમિયાન રશિયામાંથી સપ્લાય લગભગ બમણી થઈને દરરોજ લગભગ 23 લાખ બેરલ પર પહોંચી ગઈ. ભારતીય રિફાઇનરીઓએ ઈરાન અને ખાડી દેશોમાંથી ઓછી થયેલી સપ્લાયની ભરપાઈ રશિયન ઓઇલથી કરી. ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ અનુસાર, જે રશિયન ઓઇલ પહેલા ભારતને ડિસ્કાઉન્ટ પર મળતું હતું, તે હવે પ્રીમિયમ ભાવે વેચાઈ રહ્યું છે. એટલે કે, ઈરાન યુદ્ધ પછી સર્જાયેલી પરિસ્થિતિનો રશિયાને મોટો ફાયદો થયો છે અને તેને વધુ નફો મળી રહ્યો છે. વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ ટૂંક સમયમાં ભારત આવશે અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ કહ્યું છે કે વેનેઝુએલાના કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ ડેલ્સી રોડ્રિગ્ઝ આવતા અઠવાડિયે ભારત આવી શકે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દરમિયાન ઓઇલ પુરવઠા અંગે વાતચીત થશે. લગભગ 303 અબજ બેરલ ઓઇલ ભંડાર સાથે વેનેઝુએલા વિશ્વનો સૌથી મોટો ઓઇલ ભંડાર ધરાવતો દેશ માનવામાં આવે છે. આ ભંડાર સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા કરતાં પણ વધુ છે. જોકે, વર્ષો સુધી અમેરિકી પ્રતિબંધો અને સરકારી ગેરવહીવટને કારણે ત્યાં ઓઇલ ઉત્પાદન ખરાબ રીતે પ્રભાવિત રહ્યું. હવે અમેરિકા અને વેનેઝુએલા બંને પ્રયાસ કરશે કે ભારત સાથે એવો કરાર થાય, જેથી વેનેઝુએલાથી ઓઇલ નિકાસમાં આવેલી આ તેજી આગળ પણ ચાલુ રહી શકે. વેનેઝુએલાના ઓઇલને બજારમાં પ્રવેશ અપાવવાના પ્રયાસમાં અમેરિકા હવે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા યુદ્ધની ઝપેટમાં છે અને ઓઇલ બજારમાં પુરવઠાની કટોકટી સર્જાઈ છે, ત્યારે અમેરિકા, વેનેઝુએલાના ઓઇલને ફરીથી વૈશ્વિક બજારમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરતું દેખાઈ રહ્યું છે. ભારત પહેલેથી જ રશિયા પાસેથી વધુ ઓઇલ ખરીદી રહ્યું હતું. અમેરિકા આનાથી નારાજ રહ્યું છે. ટ્રમ્પ સરકારનું કહેવું છે કે આનાથી રશિયાને યુક્રેન યુદ્ધ માટે પૈસા મળી રહ્યા છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ફેબ્રુઆરીમાં રશિયન ઓઇલની ખરીદી ઓછી કરવા અને અમેરિકા તથા વેનેઝુએલા પાસેથી વધુ ઓઇલ લેવાનું વચન આપ્યું હતું. હવે માર્કો રુબિયો, જે પોતે પણ 23 થી 26 મે સુધી ભારતના પ્રવાસે આવવાના છે, કહી રહ્યા છે કે અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ભારત વધુને વધુ અમેરિકન અને વેનેઝુએલન ઓઇલ ખરીદે. રુબિયોએ કહ્યું, “અમે ભારતને જેટલી ઊર્જા વેચી શકીએ તેટલી વેચવા માંગીએ છીએ. અમને લાગે છે કે વેનેઝુએલન ઓઇલમાં પણ મોટી તક છે.” નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માર્કો રુબિયો અને ડેલ્સી રોડ્રિગ્ઝની લગભગ એક સાથે ભારત યાત્રા એ દર્શાવે છે કે હવે ઓઇલ અને ઊર્જા સંબંધિત રાજનીતિ પર યુદ્ધ અને વિશ્વની મોટી શક્તિઓના સંઘર્ષનો સીધો પ્રભાવ પડી રહ્યો છે.