ઇઝરાયલી ઇતિહાસકારે કહ્યું- નેતન્યાહુ રાષ્ટ્રવાદના સૌથી મોટા દુશ્મન:ટ્રમ્પ ઇચ્છે છે કે દુનિયા ઘૂંટણિયે પડે, આ તાનાશાહીથી દુનિયા પાછળ જઈ રહી છે

જાણીતા ઇતિહાસકાર યુવાલ નોઆ હરારીએ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યૂમાં અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઇઝરાયલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુની ટીકા કરી છે. તેમણે કહ્યું કે ઇઝરાયલના ઇતિહાસમાં નેતન્યાહુથી મોટો ઇઝરાયલી રાષ્ટ્રવાદનો દુશ્મન કોઈ નથી રહ્યો. તેમણે દેશને અંદરથી વહેંચી દીધો અને લોકોને એકબીજાની વિરુદ્ધ ઊભા કરી દીધા છે. તેમણે કહ્યું કે ટ્રમ્પ અને તેમના જેવા નેતાઓની વિચારસરણી એ છે કે નબળા હંમેશા શક્તિશાળી સામે ઘૂંટણિયે પડી જાય, તો જ શાંતિ જળવાઈ રહેશે. આ અનૈતિક અને મૂર્ખામીભર્યું છે કારણ કે આનાથી દરેક દેશ પોતાની ઊર્જા ફક્ત હથિયારો પર ખર્ચ કરશે. હરારીએ કહ્યું કે દુનિયા ટ્રમ્પવાદ અને જમણેરી રાજનીતિ તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. આની રાજનીતિ કરનારાઓનું માનવું છે કે દુનિયા એકબીજાને મદદ કરવાથી નહીં પણ તાકાત અને દબદબાથી ચાલે છે. પરંતુ આ વિચાર માનવીય સભ્યતા અને દુનિયાને પાછળ ધકેલી રહ્યો છે. હરારી બોલ્યા- સહયોગથી જ દુનિયાની પ્રગતિ થઈ યુવાલ નોઆ હરારીએ કહ્યું કે તેમની સૌથી ચર્ચિત પુસ્તકો, જેમ કે સેપિયન્સ અને હોમોડેયસને ધ્યાનથી જોઈએ તો એક મોટા વિચારની આસપાસ ફરે છે. સહયોગ એટલે કે કોઓપરેશન. હરારીએ કહ્યું કે મનુષ્યોની સાચી તાકાત એ જ છે કે તેઓ મોટા પાયે અને લાંબા સમય સુધી સાથે મળીને કામ કરી શકે છે. આ જ તે વસ્તુ છે જેણે મનુષ્યોને નબળા જીવમાંથી દુનિયાની સૌથી પ્રભાવશાળી પ્રજાતિ બનાવી દીધા. એકલો માણસ ન તો સિંહ સાથે લડી શકે છે કે ન રીંછ સાથે, પરંતુ કરોડો લોકો મળીને સમાજ, દેશ, કાયદો, બજાર અને ટેકનોલોજી બનાવી શકે છે. હરારી બોલ્યા- જો તાકાત જ બધું હોત તો આપણે આજે પણ શિકારી હોત હરારીનું માનવું છે કે જો ફક્ત તાકાત જ બધું હોત, તો માણસો આજે પણ નાના-નાના શિકારી સમૂહોમાં જીવી રહ્યા હોત. માનવ ઇતિહાસની સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ નથી કે માણસ લડી શકે છે, પરંતુ તે છે કે માણસ મોટી સંખ્યામાં એકબીજા પર ભરોસો કરી શકે છે. હરારીના મતે માત્ર ડર કે હિંસાના જોરે મોટી સભ્યતાઓ ચાલી શકતી નથી. કોઈપણ મોટા સમાજને ચલાવવા માટે સહિયારો વિશ્વાસ અને સહયોગ જરૂરી હોય છે. પરંતુ ટ્રમ્પવાદ અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા આ મામલે અલગ મત ધરાવે છે. તેમનું માનવું છે કે દેશો વચ્ચે સહયોગ ત્યારે જ મજબૂત બની શકે છે, જ્યારે લોકો પાસે પોતાની મજબૂત રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ હોય. તેમના મતે કોઈ દેશને મજબૂત બનાવવા માટે લોકોનું એક જેવી વિચારસરણી અને ઓળખ સાથે જોડાયેલા હોવું જરૂરી છે. ઘણી વાર આ માટે કડક સત્તા અને મજબૂત નેતૃત્વની પણ જરૂર પડે છે. હરારી બોલ્યા- રાષ્ટ્રવાદને નફરતથી બચાવવો જરૂરી છે હરારીનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રવાદ માનવ ઇતિહાસની સૌથી સફળ અને સકારાત્મક વાર્તાઓમાંની એક રહ્યો છે. તેમના મતે, રાષ્ટ્રવાદનો સાચો અર્થ બીજા લોકોથી નફરત કરવાનો નથી, પરંતુ તે લાખો અજાણ્યા લોકો માટે આત્મીયતા અનુભવવાનો છે જેમને તમે વ્યક્તિગત રીતે જાણતા નથી, છતાં તેમના માટે બલિદાન આપવા તૈયાર રહો છો. તેઓ કહે છે કે રાષ્ટ્ર કોઈ પરિવાર નથી હોતું અને ન તો નાનો કબીલો. નાના કબીલાઓમાં લોકો એકબીજાને વ્યક્તિગત રીતે ઓળખે છે. પરંતુ રાષ્ટ્ર અલગ વસ્તુ છે. ભારત, ચીન કે ઇઝરાયલ જેવા દેશોમાં કરોડો લોકો રહે છે અને કોઈ પણ વ્યક્તિ તેમાંથી મોટાભાગના લોકોને જાણતો નથી. તેમ છતાં, રાષ્ટ્રવાદ લોકોને એટલી હદે જોડી દે છે કે તેઓ ટેક્સ ચૂકવે છે જેથી અન્ય નાગરિકોને સારું શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ મળી શકે. જરૂર પડ્યે લોકો દેશ માટે પોતાનો જીવ પણ જોખમમાં મૂકી દે છે. હરારી માને છે કે ઘણી વાર રાષ્ટ્રવાદ નફરત તરફ પણ વળી જાય છે, પરંતુ તે તેની મૂળ ઓળખ નથી. તેમના મતે રાષ્ટ્રવાદ બહારના લોકો પ્રત્યે નફરત કર્યા વિના પણ અસ્તિત્વમાં રહી શકે છે, પરંતુ પોતાના લોકો માટે આત્મીયતા અને પ્રેમ વિના નહીં. હરારી કહે છે કે આજે જે લોકો પોતાને રાષ્ટ્રવાદના સૌથી મોટા સમર્થક ગણાવે છે, તેમાંથી ઘણા રાષ્ટ્રની અંદર જ નફરત ફેલાવી રહ્યા છે. તેઓ બાહ્ય દુશ્મનો કરતાં વધુ પોતાના જ સમાજને વહેંચી રહ્યા છે. ઇઝરાયલનું ઉદાહરણ આપતા હરારી કહે છે કે દેશના ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ કોઈ નેતાએ સમાજને એટલો વહેંચ્યો હોય જેટલો બેન્જામિન નેતન્યાહુએ. દુનિયા તાકાતના નિયમ પર ચાલે તો બરબાદ થઈ જશે હરારીએ ટ્રમ્પવાદી વિચારસરણીની ટીકા કરતા કહ્યું કે આ દુનિયાને શક્તિ અને પ્રભુત્વના દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. આ વિચારસરણી મુજબ દુનિયામાં શાંતિ ત્યારે જ સ્થાપિત થઈ શકે છે જ્યારે નબળા દેશો મજબૂત દેશોની માંગણીઓ સ્વીકારી લે. તેઓ ઉદાહરણ આપે છે કે જો અમેરિકા, ગ્રીનલેન્ડ માંગે છે, તો ડેનમાર્કે અમેરિકી તાકાતથી ડરીને તેને સોંપી દેવું જોઈએ. જો ડેનમાર્ક ઇનકાર કરે અને સંઘર્ષ થાય, તો આ વિચાર મુજબ ભૂલ ડેનમાર્કની ગણાશે, કારણ કે તેણે શક્તિશાળી દેશની વાત માની નહીં. હરારી કહે છે કે આ વિચાર ગંભીર સમસ્યા ઊભી કરે છે. જો દુનિયા ફક્ત તાકાતના નિયમ પર ચાલશે, તો દરેક દેશ પોતાને વધુ મજબૂત બનાવવાની દોડમાં લાગી જશે. પછી બધા દેશોને પોતાની અર્થવ્યવસ્થા અને સંસાધનોનો મોટો હિસ્સો સેના અને હથિયારો પર ખર્ચ કરવો પડશે. હરારીએ AI ને સૌથી મોટો ખતરો ગણાવ્યો આ દરમિયાન હરારીએ AI ને આવનારા સમયમાં સૌથી મોટો ખતરો ગણાવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે પરમાણુ બોમ્બ ફક્ત એક હથિયાર છે, પરંતુ AI પોતે નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે AI માણસોની જેમ પ્રેમ અને ભાવનાઓ દર્શાવતા શીખી રહ્યું છે, જ્યારે તે સાચી ભાવનાઓને સમજતું નથી. આવનારા સમયમાં બાળકો માણસો કરતાં AI સાથીઓ સાથે વધુ સમય વિતાવી શકે છે, જેનાથી સાચા સંબંધો નબળા પડી શકે છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો AI ને કંપનીઓ જેવી કાનૂની તાકાત મળી ગઈ, તો માણસ તેના પરનો કાબૂ ગુમાવી શકે છે.