ઓઈલ સંકટની અસર ચીન પર કેમ ન થઈ?:20 વર્ષ પહેલાં ઇમરજન્સી ભંડાર બનાવ્યા, નવી પદ્ધતિઓથી વીજળી; કેમિકલ માટે પણ નિર્ભર નથી

પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે જ્યાં ઘણા દેશો ઉર્જા સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્યાં ચીન પર તેની અસર બાકી દુનિયાની સરખામણીમાં ઓછી દેખાઈ રહી છે. તેનું કારણ એ છે કે ચીન ઘણા વર્ષોથી પોતાને આવી પરિસ્થિતિઓ માટે તૈયાર કરી રહ્યું હતું. ચીન દુનિયાનો સૌથી મોટો ઓઈલ ખરીદનાર દેશ છે, તેથી જો ઓઈલના પુરવઠામાં અવરોધ આવે તો તેને સૌથી વધુ નુકસાન થવું જોઈતું હતું. પરંતુ ચીને પહેલાથી જ મોટા પ્રમાણમાં ઓઈલનો સંગ્રહ કરી રાખ્યો છે. આ ઉપરાંત, ચીન વીજળીથી ચાલતી સિસ્ટમ પર સ્થાનાંતરિત થઈ ગયું છે અને કોલસામાંથી પણ જરૂરી વસ્તુઓ બનાવી રહ્યું છે. ચીને ધીમે ધીમે પોતાની ઉર્જા નીતિને એવી રીતે બદલી કે તે વૈશ્વિક પુરવઠાના આંચકાનો સામનો કરી શકે. સરકારે મહત્વના ક્ષેત્રોમાં રોકાણ વધાર્યું અને ઔદ્યોગિક શક્તિને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો ભાગ બનાવ્યો. આ સાથે, તેણે વીજળી બનાવવાના અન્ય માર્ગો પર પણ ઝડપથી કામ કર્યું છે, જેમ કે સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા અને જળ વિદ્યુત. આ જ કારણ છે કે હવે ચીનમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની માગ ધીમે ધીમે ઘટતી જઈ રહી છે. ચીને ફેક્ટરીઓ અને ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવ્યું ચીનની સરકાર લાંબા સમયથી માને છે કે મજબૂત ઉદ્યોગ જ દેશની સાચી તાકાત છે. આ જ વિચારસરણી હેઠળ તેણે પોતાની ફેક્ટરીઓ અને ઉત્પાદન ક્ષમતાને એટલી મજબૂત બનાવી દીધી છે કે તેને બહારના દેશો પર ઓછું નિર્ભર રહેવું પડે. ખાસ કરીને તેણે એવા ક્ષેત્રો પર વધુ ધ્યાન આપ્યું, જે તેના માટે વ્યૂહાત્મક રીતે જરૂરી છે. સરકાર સીધી રીતે દિશા આપતી રહી કે કયા ક્ષેત્રોને મજબૂત કરવા, જેથી ચીન કોઈપણ પશ્ચિમી દેશના દબાણમાં ન આવે. ઊર્જા આ સમગ્ર વ્યૂહરચનાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહી છે. થોડા વર્ષો પહેલા સુધી ચીન પેટ્રોલ-ડીઝલ વાહનોનું સૌથી મોટું બજાર હતું, પરંતુ હવે તે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું સૌથી મોટું બજાર બની ગયું છે. તેનો અર્થ એ છે કે હવે ત્યાં મોટી સંખ્યામાં વાહનો ઓઈલને બદલે વીજળીથી ચાલી રહ્યા છે, જેનાથી ઓઈલ પરની નિર્ભરતા ઓછી થઈ રહી છે. કોલસાની મદદથી જરૂરી કેમિકલ બનાવતા શીખ્યા 1990ના દાયકામાં જ્યારે ચીન ઘણી ફેક્ટરીઓ બનાવી રહ્યું હતું, ત્યારે તેને કેમિકલ બનાવવા માટે વિદેશી કંપનીઓ પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું. આ એ જ કેમિકલ હોય છે જેનાથી પ્લાસ્ટિક, રબર, ધાતુના ભાગો અને બીજી ઘણી વસ્તુઓ બને છે. પરંતુ હવે ચીને એવી ટેકનોલોજી વિકસાવી લીધી છે, જેનાથી તે કોલસાની મદદથી જ ઘણા જરૂરી કેમિકલ બનાવી શકે છે, જેમ કે મેથેનોલ અને સિન્થેટીક એમોનિયા. આ ટેકનોલોજી નવી નથી, પરંતુ બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન જર્મનીએ પણ તેનો ઉપયોગ કર્યો હતો. હવે ચીન આ જ રીતે ઓઈલ વગર પણ પોતાની ઇન્ડસ્ટ્રી ચલાવી શકે છે. આજે દુનિયાનો મોટો ભાગ કેમિકલ સપ્લાય માટે ચીન પર નિર્ભર છે. ઉદાહરણ તરીકે, દુનિયાનો લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ પોલિએસ્ટર અને નાયલોન ચીનમાં બને છે. વિયેતનામ-ફિલિપાઈન્સે ચીન પાસે મદદ માંગી તાજેતરમાં વિયેતનામ અને ફિલિપાઈન્સ જેવા દેશોને જ્યારે ઊર્જા સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો, ત્યારે તેમણે ચીન પાસે મદદ માંગી. ચીને પણ કહ્યું કે તે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દેશો સાથે મળીને ઊર્જા સુરક્ષાના મુદ્દા પર કામ કરવા તૈયાર છે. ચીનની આ વિચારસરણી નવી નથી. વર્ષ 2000ની આસપાસ તેને આ વાતની ચિંતા થવા લાગી હતી કે તેનું ઓઈલ કેટલાક ખાસ દરિયાઈ માર્ગો પર નિર્ભર છે, જેમ કે મલક્કા સ્ટ્રેટ. જો ત્યાં કોઈ સમસ્યા થાય, તો સપ્લાય અટકી શકે છે. આ જ કારણોસર 2004માં ચીને ઇમરજન્સી ઓઈલ ભંડાર બનાવવાનું શરૂ કર્યું અને હવે તે સતત તેને વધારી રહ્યું છે. આજે પણ જરૂરિયાતનું 75% ઓઈલ ખરીદી રહ્યું છે ચીન તેમ છતાં ચીન સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નથી. ચીન આજે પણ દુનિયામાં ઓઈલ અને ગેસનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે. આજે પણ તેની લગભગ 75% ઓઈલની જરૂરિયાતો આયાતથી પૂરી થાય છે. જોકે ચીન તેના ભંડારનો સાચો આંકડો જણાવતું નથી, પરંતુ સરકારી આંકડાઓ અનુસાર 2025માં તેની ક્રૂડ ઓઇલની આયાત 4.4% વધી, જ્યારે વપરાશ 3.6% વધ્યો. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને રિન્યુએબલ એનર્જી (જેમ કે સોલર અને વિન્ડ) પર ભારે પૈસા ખર્ચ કર્યા છે. તેની અસર હવે દેખાવા લાગી છે. પેટ્રોલ, ડીઝલ અને રિફાઇન્ડ ઓઇલની માગ સતત બે વર્ષથી ઘટી રહી છે. નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે ચીનમાં ઓઈલ અને ગેસનો વપરાશ હવે તેની ટોચ પર પહોંચી ગયો છે અથવા સ્થિર થવા લાગ્યો છે. ઉદ્યોગમાં ઓઈલની જરૂરિયાત યથાવત આ હોવા છતાં ચીનમાં ઓઈલની માગ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નથી. પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગ (પ્લાસ્ટિક, કેમિકલ વગેરે બનાવતા ક્ષેત્રો) માં તેનો ઉપયોગ હજુ પણ વધી રહ્યો છે, જેથી તે તેની સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરી શકે. ચીનનો કેમિકલ ઉદ્યોગ ઝડપથી એટલા માટે વધ્યો કારણ કે સરકારે તેમાં ભારે રોકાણ કર્યું, સસ્તી લોન આપી અને યુનિવર્સિટીઓને પણ આ ક્ષેત્ર મુજબ તૈયાર કરી. આ ગતિ શી જિનપિંગના શાસનકાળમાં વધુ તેજ બની, ખાસ કરીને જ્યારે ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળમાં અમેરિકા-ચીન વચ્ચે વેપાર યુદ્ધ શરૂ થયું. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ટ્રમ્પની નીતિઓએ ચીનને વધુ આત્મનિર્ભર બનવા મજબૂર કર્યું. 2019માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન લી કેચિયાંગે કહ્યું હતું કે ચીને કોલસામાંથી વીજળીની સાથે કેમિકલ પણ બનાવવા જોઈએ, જેથી દરિયાઈ માર્ગે આવતા ઓઈલ પર નિર્ભરતા ઓછી થઈ શકે. આ અગાઉની નીતિથી અલગ હતું, જેમાં કોલસાનો ઉપયોગ ઘટાડવા પર ભાર હતો. ચીને કોલસાનો ઉપયોગ વધાર્યો 2020માં કોવિડ અને અમેરિકા સાથે વધતા તણાવ વચ્ચે ચીને એક નવી રણનીતિ બનાવી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે દેશના ઉદ્યોગોએ ઝડપથી પોતાની ટેકનોલોજી વિકસાવવી પડશે, જેથી તે બાહ્ય દેશો પર ઓછો નિર્ભર રહે અને સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધની અસર ઓછી થાય. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે ચીનમાં કોલસામાંથી કેમિકલ બનાવતી ઇન્ડસ્ટ્રી ઝડપથી વધી. 2020માં જ્યાં 155 મિલિયન ટન કોલસાનો ઉપયોગ કેમિકલ બનાવવામાં થયો હતો, ત્યાં 2024 સુધીમાં તે વધીને 276 મિલિયન ટન થઈ ગયો. 2025માં તેમાં વધુ 15%નો વધારો થયો, જે અમેરિકાના કુલ કોલસાના વપરાશ (230 મિલિયન ટન) કરતાં પણ વધુ છે. ચીનનું કહેવું છે કે કોલસો હાલ પૂરતો એક અસ્થાયી વિકલ્પ છે, જ્યાં સુધી તે સંપૂર્ણપણે રિન્યુએબલ એનર્જી પર નિર્ભર ન થઈ જાય. સાથે જ તે એવી ટેકનોલોજી પર પણ કામ કરી રહ્યું છે જેમાં વીજળીથી કેમિકલ બનાવી શકાય. હાલમાં તેનો ફાયદો ચીનને મળી રહ્યો છે. જેમ કે નાઇટ્રોજન ફર્ટિલાઇઝર (ખાતર)ના કિસ્સામાં ચીન દુનિયાનું એક-તૃતીયાંશ ઉત્પાદન કરે છે અને તેમાંથી 80% કોલસામાંથી બને છે. મિડલ ઇસ્ટમાં યુદ્ધ શરૂ થયા પછી યુરિયા (ખાતરનું મુખ્ય કેમિકલ)ની કિંમત દુનિયામાં 40%થી વધુ વધી ગઈ, પરંતુ ચીનમાં તેની કિંમત વૈશ્વિક કિંમતથી અડધાથી પણ ઓછી જળવાઈ રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ સંજોગોમાં ચીનની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની છે. તેમનું કહેવું છે કે ચીન તેને આત્મનિર્ભર બનવાની દિશામાં એક યોગ્ય પગલા તરીકે જોશે અને આ જ માર્ગે આગળ વધશે.