મોત પછી ગળું કાપવાની પરંપરા:જ્યાં આજે પણ રાજાનું જ ચાલે છે રાજ, પૂર્વજોની ખોપરીમાં વસે છે આત્મા; વાંચો જનજાતિની ચોંકાવનારી દુનિયા

એક પહાડી પર સવારના 8 વાગ્યાનો સમય. એક વૃદ્ધની લાશ પડી છે. તે પુરેપુરી કાળી પડી ચૂકી છે. લાશની બાજુમાં 24-25 વર્ષનો છોકરો ઘૂંટણિયે બેઠો છે. ધ્રુસ્કે ને ધ્રુસ્કે રડી રહ્યો છે. ત્યારે જ કેટલીક મહિલાઓ આવી અને લાશ પાસે બેસી ગઈ. એક ખાસ પ્રકારના ઝાડના પાંદડાઓથી લાશનો ચહેરો સાફ કરવા લાગી. તેમાંથી એક મહિલાએ દૂર ઉભેલા વડીલને કંઈક ઈશારો કર્યો. વડીલે તે છોકરા તરફ એક ધારદાર નાની તલવાર લંબાવી. છોકરાએ ધ્રૂજતા હાથે તલવાર પકડી અને ધીરે-ધીરે લાશનું ગળું કાપવા લાગ્યો. થોડી જ વારમાં લાશનું માથું ધડથી અલગ થઈ ગયું. આ લાશ છોકરાના પિતાની છે, જે દોઢ મહિનાથી આ પહાડી પર પડી હતી. ખરેખર, આ દીકરો પોતાના પિતાના અંતિમ સંસ્કાર કરી રહ્યો છે. દૈનિક ભાસ્કરની સિરીઝ ‘હમ લોગ’માં હું મનીષા ભલ્લા આ વખતે લાવી છું વાંચો જનજાતિની વાર્તા. અરુણાચલ પ્રદેશના લોંગડિંગ વિસ્તારમાં વસેલી આ જનજાતિની વસ્તી માત્ર 40 હજાર છે… પાછા ફરીએ અંતિમ સંસ્કારની પ્રથા પર. વૃદ્ધની લાશનું ગળું કપાતા જ બે વ્યક્તિ મટકા જેવા માટીના વાસણ લઈને આવ્યા. તેમણે કપાયેલા માથાને હાથમાં ઉઠાવ્યું અને ધ્યાનથી જોવા લાગ્યા, જાણે માપતા હોય. પછી માટીના વાસણને ઊંધું કરીને તેને વ્યવસ્થિત પથ્થરથી તોડવા લાગ્યા, જેથી માથું તેમાં સમાઈ જાય. પછી તે જ વાસણમાં માથું નાખીને છોકરાને પકડાવી દીધું. ધડ એમ ને એમ જ અહીં પડ્યું રહ્યું. તમામ લોકો માથાને લઈને પહાડીના બીજા હિસ્સા તરફ ચાલવા લાગ્યા. ત્યાં ઠેર-ઠેર નાના-નાના માટીના ઓટલા જેવા બનેલા છે. બધા પર એવા જ મટકા રાખેલા છે જેવું મટકું માથા સાથે છે. છોકરો એક ખાલી ઓટલા તરફ વધ્યો અને મટકું રાખી દીધું. પછી મટકાની ઉપર પથ્થર રાખી દીધો. ભીડમાંથી એક વ્યક્તિ દારૂની બોટલ અને ખાવાનું લઈને આવ્યો અને છોકરા તરફ વધ્યો. છોકરાએ કંઈક ગણગણતા દારૂ અને ખાવાનું આ જ ઓટલા પર ચઢાવી દીધું. પેલી બાજુ, માથા વગરની લાશ ત્યાં જ પડી રહી. ધીરે-ધીરે તમામ લોકો પોતાના ગામ પાછા ફરી ગયા. વાંચો લોકોમાં કુદરતી મૃત્યુ થવા પર લાશને આ જ રીતે દોઢ મહિના માટે પહાડી પર છોડી દે છે. કોઈ જનાવર લાશને ખાઈ ન જાય એટલા માટે વારાફરતી લોકો ચોકીદારી કરે છે. પછી માથું કાપીને અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ રીતે અંતિમ સંસ્કાર માત્ર કુદરતી મૃત્યુ થવા પર જ કરે છે. અકસ્માત કે હત્યા થવા પર આ લોકો લાશને પહાડી પર જ ફેંકી દે છે. જેને જનાવરો ફાડી ખાતા હોય છે. ખરેખર, તેમનું માનવું છે કે આત્મા માથામાં વસે છે. તેથી માથાને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે, જેથી પૂર્વજોના દર્શન થતા રહે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અકુદરતી મૃત્યુ મરે છે ત્યારે તેની આત્મા તે જ સમયે નીકળી જાય છે. વાંચો લોકો જે તલવારથી લાશનું ગળું રેંસે છે, તેને ચંગ કહે છે. જ્યાં લાશનું ધડ પડ્યું રહે છે, તેને જુકથો કહે છે. જે જગ્યા પર માટીનું પ્લેટફોર્મ બનાવીને માથું રાખવામાં આવે છે તે જાલો છે. ‘ચંગ’ તલવાર લીધેલી એક વાંચો વ્યક્તિ. વાંચો લોકો અરુણાચલ પ્રદેશની પટકાઈની પહાડીઓમાં વસે છે. આ જગ્યા લોંગડિંગ જિલ્લામાં આવે છે જે ગુવાહાટીથી 350 કિલોમીટર દૂર છે. તેમને જાણવા હું પહોંચી છું પટકાઈની પહાડીઓ પર. મારી સાથે છે આ સમુદાયને જાણનારા એન્થ્રોપોલોજિસ્ટ નોટ્ટોઈ વાંગસાહમ. જે લોંગડિંગથી જ સાથે આવ્યા છે. બપોરના 12 વાગ્યા હતા. અમે પહાડી પરથી પગપાળા જ ગામ તરફ વધવા લાગ્યા. રસ્તામાં નોટ્ટોઈએ જણાવ્યું કે- ‘વાંચો લોકોમાં આજે પણ રાજાનું શાસન છે. તેમને મળવા માટે રાજાની પરવાનગી જરૂરી છે. તેથી આપણે સૌથી પહેલા રાજાની સામે જઈને હાજરી આપવી પડશે. ત્યારે જ વસ્તીમાં પ્રવેશી શકાશે.’ ‘કોણ છે અહીંના રાજા?’ મેં પૂછ્યું. ‘પહેલા તો જીતવંગ વાહમ અહીંના રાજા હતા પણ, ચાર વર્ષ પહેલા તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું. હવે રાણીનું રાજ છે.’ ‘તો રાજાની જગ્યાએ રાણી પાસેથી પરવાનગી લેવી પડે છે?’ ‘હા, અત્યારે તો રાણી જ બધું જુએ છે પણ, તેમના દીકરાને હવે લોકો રાજા કહેવા લાગ્યા છે.’ હવે અમે 5 કિલોમીટર ચાલી ચૂક્યા હતા. થોડે જ દૂર વાંસથી બનેલા ઘરો દેખાવા લાગ્યા. કોઈકની ટીનનું છાપરું ચમકી રહ્યું હતું તો કોઈકનું છાપરું અહીંના સ્થાનિક વૃક્ષ ટોકો લીફથી બનેલું હતું. અહીં માત્ર એક ઘર એવું દેખાયું જે અડધું સિમેન્ટ અને અડધું વાંસનું બનેલું છે. આ ઘર ઘણું મોટું છે. નોટ્ટોઈએ જણાવ્યું કે ‘આ જ રાણીનું ઘર છે.’ જેવા રાણીના ઘરની સામે પહોંચ્યા, એક મહિલા અમને અંદર લઈ ગઈ. નજર ફેરવીને જોયું તો દીવાલો પર પ્રાણીઓની ખાલ અને ખોપરીઓ લટકે છે. મેં નોટ્ટોઈને ઈશારામાં પૂછ્યું તો કહેવા લાગ્યા- ‘પહેલાના સમયમાં વાંચો જંગલી પ્રાણીઓનો શિકાર કરતા હતા. આ એવા જ શિકાર કરેલા પ્રાણીઓની ખાલ છે. નોટ્ટોઈ જણાવે છે કે ‘વાંચો લોકો કબીલાની શાન વધારવા માટે દુશ્મનોના માથા, હાથ અને પગ કાપી લાવતા હતા. દરેક વાંચો વસ્તીમાં મ્યુઝિયમની જેમ એક જગ્યા હોતી હતી, જેને ‘સાઉતુંગ’ કહેતા હતા. અહીં જ દુશ્મનના કપાયેલા માથા સજાવવામાં આવતા હતા. વર્ષમાં એક વાર તેમને દારૂ અને ખાવાનું ચઢાવીને પૂજા પણ કરવામાં આવતી હતી. હવે અહીં લોકો ક્રિશ્ચિયાનિટીને માનવા લાગ્યા છે. તેથી ધીરે-ધીરે આ બધું બંધ થઈ ગયું અને સાઉતુંગ પણ ખતમ થઈ ગયા. હવે માત્ર પ્રાણીઓના માથા અને ખાલ બચ્યા છે.’ અમે લોકો ડ્રોઈંગ રૂમના સોફા પર બેસીને રાણી સેંગમ વાંગ્ચા વાંચોની રાહ જોવા લાગ્યા. દીવાલ પર ચિત્તાની ખાલ લટકે છે. પાસે જ બંદૂકો અને જંગલી ડુક્કરના માથા પણ. ત્યારે જ એક મહિલા રૂમમાં આવે છે, સફેદ રંગની શોર્ટ કુર્તી અને વાદળી રંગની શાલ જેવી લોન્ગ સ્કર્ટ લપેટેલી. ગળામાં ચાંદીના સિક્કાની માળા અને માથા પર રંગબેરંગી મોતીઓથી બનેલી પટ્ટી પહેરેલી. પહેરવેશ જોઈને ખબર પડી રહી છે કે આ જ રાણી છે. રાણી સેંગમ વાંગ્ચા વાંચો. મેં રાણીને સૌથી પહેલા તેમના કપડાં વિશે પૂછ્યું, તેઓ જણાવવા લાગ્યા કે- ‘આ શાલ જેવી સ્કર્ટ અમારો પરંપરાગત પોશાક છે. તેને નીથો કહે છે.’ મેં દીવાલ પર લટકેલા જંગલી ડુક્કરના માથાને જોઈને પૂછ્યું, ‘આનો શિકાર રાજાએ કર્યો હતો?’ રાણી જણાવે છે કે- ‘વસ્તીમાં જ્યારે પણ કોઈ જંગલી ડુક્કરનો શિકાર કરે છે, તો તેનું માથું અને કરોડરજ્જુના હાડકા પાસેનું માંસ અમારા ઘરે મોકલે છે. બાકી પ્રાણીઓનું માત્ર માથું જ રાજાના ઘરે મોકલે છે. તે પછી જ તેઓ પોતે ખાઈ શકે છે. જો કોઈ આવું નથી કરતું તો તેને વસ્તીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે છે.’ ‘કરોડરજ્જુના હાડકાનું માંસ?’ ‘હા, તેને અમે ઘરોમાં લટકાવીને સૂકવીએ છીએ અને જ્યારે મન થાય ત્યારે રાંધી લઈએ છીએ.’ આ કહેતા રાણી મને રસોડામાં લઈ ગયા. અહીં લાકડાના ટેકે છત પરથી માંસના લાંબા અને ચપટા ટુકડા લટકી રહ્યા છે. કેટલાક તો એકદમ તાજા છે પરંતુ કેટલાક સૂકવેલા. રસોડામાં સૂકવવા માટે લટકાવેલા માંસના ટુકડા. અહીં જ નોટ્ટોઈ જણાવે છે કે ‘વાંચોની દરેક વસ્તીનો એક રાજા હોય છે. વસ્તીઓના રાજાઓ મળીને એક ચીફ પસંદ કરે છે, જે વાંચો લોકો સાથે જોડાયેલા તમામ મહત્વના નિર્ણયો લે છે.’ અંતે રાણી પાસેથી વસ્તીમાં જવાની પરવાનગી લઈને અમે અહીંથી નીકળી પડ્યા. ટીનના છાપરાવાળા ઘરની બહાર એક વ્યક્તિ બેઠો છે. તેણે ગળામાં મોતીની માળા અને કોઈ પ્રાણીની ખોપરી જેવું કંઈક પહેર્યું છે. નોટ્ટોઈ તેમની મુલાકાત કરાવવા લઈ ગયા. વ્યક્તિનું નામ છે એલ જેવંગ વાંગસુ. મેં સૌથી પહેલા તેમના પહેરવેશ વિશે પૂછ્યું, તેઓ બોલ્યા- ‘આ વાંદરાનું માથું છે. આનું કપાલ લાકડામાંથી બનેલું છે, પરંતુ આના પર મઢેલી ચામડી અસલી વાંદરાની છે. આ સિવાય માળામાં પ્રાણીઓના નખ અને દાંત પણ પરોવેલા છે. માથા પર જે પહેર્યું છે તે રીંછના વાળમાંથી બનેલું છે. તેને ખોહમ કહે છે.’ વાંદરાની ચામડીવાળી માળા. જેવંગના પત્ની મંગખાઉ વાંગસુ અંદર આવવા માટે કહે છે. પ્રવેશતા જ માછલી રંધાવાની સુગંધ આવવા લાગી. નજર ફેરવીને જોયું તો ભોંયતળિયાથી લઈને દીવાલો સુધી બધું વાંસનું બનેલું છે. છત પરથી માંસના લાંબા, ચપટા ટુકડા લટકી રહ્યા છે. રૂમના એક ખૂણામાં સાડીનું પારણું બાંધેલું છે. મહિલાઓના શરીર પર ત્રોફેલા ટેટૂથી ખબર પડે છે ઉંમર મંગખાઉના પગના નીચેના ભાગમાં બનેલું ટેટૂ જોઈને મેં તેનો અર્થ પૂછ્યો. તેઓ કહેવા લાગ્યા- ‘ટેટૂ અમે વાંચો મહિલાઓની ઓળખ છે. તેનાથી મહિલાઓની ઉંમરની ખબર પડે છે. જ્યારે છોકરી કિશોરાવસ્થામાં કદમ રાખે છે ત્યારે નાભિ પાસે ટેટૂ બનાવવામાં આવે છે. પગના નીચેના ભાગ પર ટેટૂનો અર્થ છે કે તે જુવાન થઈ ગઈ એટલે કે રજસ્વલા થઈ ચૂકી છે. જાંઘ પર બનેલા ટેટૂનો અર્થ છે કે હવે છોકરી જીવનસાથી પસંદ કરી શકે છે. મહિલાઓની છાતી પર બનેલા ટેટૂનો અર્થ છે કે તેઓ પરિણીત છે.’ ‘છોકરીઓ પોતાનો જીવનસાથી કેવી રીતે પસંદ કરે છે?’ મેં પૂછ્યું. તેઓ જણાવવા લાગ્યા- ‘મોટાભાગે પ્રેમ લગ્ન થાય છે. છોકરીને જ્યારે કોઈ છોકરો પસંદ આવે છે ત્યારે તેને એક બુટ્ટી આપે છે. જેને માએપો કહે છે. આ જ લગ્નનો પ્રસ્તાવ માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ છોકરાવાળા, છોકરીના ઘરે જાય છે. તેમને- પાન, તમાકુ અને સ્થાનિક ઝાડની છાલ પેનખોન અને કેકખોન આપે છે. તેનાથી હોઠ લાલ થઈ જાય છે. પછી છોકરો-છોકરી એકબીજાને માળા પહેરાવે છે. આ વિધિ ‘હિંગહો એલાઈ’ કહેવામાં આવે છે.’ છોકરીની માને ઘરે બોલાવી દારૂ પીવડાવે છે છોકરાવાળા જેવાંગ જણાવે છે કે ‘થોડા દિવસ પછી છોકરાવાળા છોકરીની માને ઘરે બોલાવે છે. મહેમાનગતિ કરે છે. ત્યાં અમારા ખાસ દારૂ એટલે કે ‘જૂ’ સાથે માછલી અને જાતજાતના પ્રાણીઓનું માંસ પીરસવામાં આવે છે. છોકરીની મા પાછા ઘરે જઈને દીકરીના લગ્ન નક્કી થયાની જાહેરાત કરે છે. પછી છોકરાની માને બોલાવીને આ જ રસ્મ છોકરીવાળા નિભાવે છે.’ વચ્ચે જ જેવાંગના પત્ની મંગખાઉ, ચા લઈ આવ્યા. આ લાલ રંગની છે. દૂધ વગરની. આ જડીબુટ્ટીથી બનેલી છે, તેને ખલપ કહે છે. સ્વાદ થોડો કડવો છે, બ્લેક ટી જેવો. સંબંધ નક્કી થયા પછી છોકરો-છોકરી બનાવી શકે છે સંબંધ જેવાંગ લગ્નની પરંપરા વિશે જણાવે છે- ‘જ્યારે બંને તરફથી સંબંધ નક્કી થયાની જાહેરાત થાય છે, ત્યારે ‘ટોઈકટ’ પરંપરા થાય છે. આમાં છોકરાવાળા છોકરી અને તેની સખીઓને ઘરે બોલાવે છે. છોકરો બધાને પોતાના ખેતર બતાવવા લઈ જાય છે. ત્યાં નાચ-ગાન પણ થાય છે. પછી છોકરો બધી છોકરીઓને કપડાં અને ઘરેણાં ભેટમાં આપે છે. ત્યારબાદથી છોકરો-છોકરી જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે મળી શકે છે. એકબીજાના ઘરે જઈ શકે છે. જો ઘરે ન મળવું હોય, તો વસ્તીના કોમ્યુનિટી હોલમાં પણ જઈ શકે છે. જેને ‘જિપ્સમ નાઈલો’ કહે છે. અહીં કપલ્સ જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે આવી શકે છે અને સંબંધ પણ બનાવી શકે છે. પ્રેગ્નેન્ટ થયા પછી મળે છે વહુનો દરજ્જો વાંચો મહિલાઓ. જ્યારે છોકરી પ્રેગ્નેન્ટ થઈ જાય છે ત્યારે ત્રીજા મહિને છોકરાના ઘરે જાય છે. ત્યારે ખોકમની વિધિ થાય છે, એટલે કે છોકરીની છાતીની વચ્ચે ‘ખાહૂ’ નામનું ટેટૂ બનાવવામાં આવે છે. પછી પૂજા થાય છે, જેમાં ઈંડું, આદુ અને દારૂ ચઢાવવામાં આવે છે. આ વિધિ પછી પૂજારી જાહેરાત કરે છે કે ‘આ છોકરી આજથી છોકરાના પરિવારનો હિસ્સો છે.’ આ પછી ભેંસ કે મોટું ડુક્કર કાપવામાં આવે છે. પ્રાણીની ખાલના નાના-નાના ટુકડા સાફ કરીને છોકરીના ઘરે મોકલી દે છે. જે આખા ગામમાં વહેંચવામાં આવે છે, જેમ કે- લગ્ન પછી મીઠાઈ વહેંચાય છે. ખોકમ પછી સંબંધ તોડવો સરળ હોતો નથી. જો પતિ કે પત્નીમાંથી કોઈ અલગ થવા ઈચ્છે, તો તેને કિંમત ચૂકવવી પડે છે- ક્યારેક ડુક્કર આપીને તો ક્યારેક જમીન આપીને.’ લાકડાની તલવારથી કાપવામાં આવે છે બાળકની નાળ મારા સાથી નોટ્ટોઈ બાળકના જન્મ સાથે જોડાયેલી પરંપરા વિશે જણાવે છે કે- બાળકના જન્મ સમયે એક વૃદ્ધ મહિલાને બોલાવવામાં આવે છે. તે વાંસમાંથી બનેલી છરીથી નાળ કાપે છે, પછી તેને ઓનોક નામના ઝાડ સાથે બાંધી દે છે. મોટી દીકરીને ઘરેણાં અને મોટા દીકરાને મળે છે જમીન જાયદાદ વાંચો લોકોમાં ઘરની લગામ મહિલાઓના હાથમાં હોય છે. માતાના ઘરેણાં સૌથી મોટી દીકરીને મળે છે. જમીન-જાયદાદ સૌથી મોટા દીકરાના ભાગે જાય છે. બાકીના બાળકોને કંઈ પણ આપવામાં આવતું નથી. હા, જો પરિવાર થોડો સંપન્ન હોય, તો તેમને પણ થોડો-ઘણો હિસ્સો આપી દેવામાં આવે છે. અહીં આજે પણ શિકારની પરંપરા છે. લોકો ક્યારેક જૂથમાં, તો ક્યારેક એકલા શિકાર પર નીકળે છે. શિકાર પછી પ્રાણીની પૂજા થાય છે. પછી તેનું માથું રાજાને આપવામાં આવે છે અને બાકીનું માંસ આખી વસ્તીમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે. અહીંથી નીકળીને અમે બીજી વાંચો વસ્તી તરફ ગયા. અહીં એક ખાસ પ્રકારના પહેરવેશમાં કેટલાક મર્દો ઉભેલા છે. બધાના માથા પર વાંસની ટોપી છે. આ હોર્નબિલ પક્ષીના પીંછાઓથી સજેલી છે. તેમાં રીંછ, વાંદરા, બકરીના વાળ લાગેલા છે. એક વ્યક્તિ પ્રાણીના વાળવાળી વાંસની ટોપી પહેરેલી. ગળામાં મોતીની માળા છે, જેમાં જંગલી ડુક્કરના દાંત, રીંછના નખ, સિંહના દાંત કે વાંદરાની ચામડીથી બનેલી વસ્તુઓ લાગેલી છે. શરીરના નીચેના ભાગમાં લંગોટની જેમ કંઈક પહેરેલું છે, જેનાથી માત્ર પ્રાઈવેટ પાર્ટ ઢંકાયેલો છે. મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે પૂજારી ચઢાવે છે બલિ વાંચો લોકો આત્માઓમાં વિશ્વાસ કરે છે. જો કોઈની સાથે કંઈક ખરાબ થાય છે તો પૂજારીને જણાવે છે. પછી તે સપનું જોઈને સમસ્યાનું કારણ જણાવે છે. ઘણીવાર પૂજારીને ઘરે પણ બોલાવવામાં આવે છે. રસ્તામાં તેને દારૂ પીવડાવવામાં આવે છે. મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે કૂતરો, બકરી કે મરઘા-મરઘીની બલિ આપવામાં આવે છે. વાંચો લોકો પાસે ખેતી સિવાય કમાણીનું કોઈ સાધન નથી. આ લોકો ડાંગર ઉપરાંત અનેક પ્રકારના મિલેટની ખેતી કરે છે. જેમ કે- મીખા, કામઈ, પોલોમ, કચ્છૂ, મનસા, જોક, વિક્વપ, વિકુઅત, બાહ અને શિનેઈ. બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ તો ગામમાં જ છે પણ આગળના અભ્યાસ માટે લોંગડિંગ જવું પડે છે. તેમના મોટાભાગના બાળકો સરકારી નોકરીમાં છે. ઘણા ઘરોના બાળકો આર્મીમાં પણ છે. આ સિરીઝમાં આવતા અઠવાડિયે વાંચો આવા જ અનોખા મૈતેઈ લોકોની વાર્તા….