શું આસામમાં ચાના બગીચાના કામદારો ભાજપનો ખેલ બગાડશે?:10 વર્ષમાં દૈનિક વેતનમાં ₹154નો વધારો, ST દરજ્જો ન મળ્યો, 45 બેઠકો જોખમમાં

24 વર્ષના પરદુમ તાતી ડિબ્રુગઢના ચાના બગીચામાં કામ કરે છે. તેમના માતા-પિતા પણ અહીં જ કામ કરતા હતા. પરદુમ પોલીસમાં નોકરી કરવા માંગતા હતા, પરંતુ પરિવારની પરિસ્થિતિએ તેમને બગીચામાં પહોંચાડી દીધા. અહીં મળતા દૈનિક વેતનથી તેઓ ખુશ નથી. પરિસ્થિતિ વિશે પૂછતા જ તેઓ ભાવુક થઈ જાય છે. ઓછું વેતન મળવાની ફરિયાદ કરનારા તેઓ એકલા નથી. આસામમાં અંદાજે 8 લાખથી વધુ વર્કર્સ ચાના બગીચામાં કામ કરે છે. વેતનના નામે તેમને રોજના માત્ર 280 રૂપિયા મળે છે. છેલ્લા 10 વર્ષોમાં વેતનમાં માત્ર 130 રૂપિયાનો વધારો થયો છે. મહિલાઓ બગીચામાં શૌચાલય જેવી પાયાની સુવિધા ન હોવાની ફરિયાદ કરે છે. વર્કરોની નારાજગી ટી ટ્રાઈબ્સ (ચા જનજાતિ) ને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)માં સામેલ ન કરવાને લઈને પણ છે. 126 વિધાનસભા બેઠકો ધરાવતા આસામની અંદાજે 45 બેઠકો પર ચાના બગીચાના મજૂરોની સીધી અસર છે. આસામની સત્તાનો રસ્તો આ જ બગીચાઓમાંથી થઈને નીકળે છે. 9 એપ્રિલે અહીં ચૂંટણી છે. એવામાં ચા મજૂરોના શું મુદ્દાઓ છે, તેઓ કેવી પરિસ્થિતિમાં છે, તે જાણવા માટે દૈનિક ભાસ્કરની ટીમ ડિબ્રુગઢના ચાના બગીચામાં પહોંચી. બગીચાથી બજાર સુધી 24 કલાકમાં પહોંચે છે પત્તીઓ ડિબ્રુગઢ શહેરથી 20 કિલોમીટર દૂર અમે ઢલાજન સબ ડિવિઝનના કનાઈ ગામ પહોંચ્યા. અહીં મોકલબારી ટી સ્ટેટ કંપનીનો ચાનો બગીચો છે. સવારે 7 વાગ્યાથી સાંજે 4 વાગ્યા સુધી કામ થાય છે. મોટા બગીચાઓમાં અંદાજે 12 થી 14 હેક્ટરના આશરે 14 સેક્શન હોય છે. એક સેક્શનમાં કુલ 60 થી 70 લોકો કામ કરે છે. મહિલા અને પુરુષોના સેક્શન અલગ છે. આવા એક બગીચામાં અંદાજે કુલ 800 મજૂરો કામ કરે છે. દરેક સેક્શનમાં મજૂરો પાસે કામ કરાવવા માટે એક મહિલા અને એક પુરુષ કેરટેકર એટલે કે સરદાર હોય છે. આશરે 24 કલાકમાં બગીચામાંથી નીકળેલી પત્તી પેક થઈને વેચાવા માટે તૈયાર થઈ જાય છે. મજૂરોની 3 માંગણીઓ- વેતન, જમીનનો હક અને ST દરજ્જો બગીચામાં કામ કરતા મળેલા પરદુમ ઓછું વેતન મળવાથી નારાજ છે. તેઓ ફરિયાદ કરતા કહે છે, 'જો ભણેલો હોત, તો ક્યાંક બીજી નોકરી કરતો હોત. અત્યારે વેતન 250થી વધારીને 280 રૂપિયા કરી દીધું પણ તોય ઓછું છે. અમે ડિબ્રુગઢમાં આંદોલન કરીને 551 રૂપિયાની માંગણી કરી હતી, પરંતુ પૂરી ન થઈ.' પરદુમ છેલ્લા 3 વર્ષથી ચાના બગીચામાં કામ કરી રહ્યા છે. 4 વર્ષ પહેલા માતા અવસાન પામ્યા. વૃદ્ધ પિતા કામ કરી શકતા નથી તેથી તેઓ ઘરમાં એકલા કમાનારા છે. ચૂંટણી અંગે પરદુમ સ્પષ્ટ કહે છે, 'અમારી ત્રણ માંગણીઓ છે. વેતન વધારવામાં આવે, જમીનનો હક મળે અને ST દરજ્જો આપવામાં આવે. જે આ માંગણીઓ પૂરી કરશે, અમે તેને જ સમર્થન આપીશું.' પ્લાન્ટેશન લેબર એક્ટ હેઠળ 1 એપ્રિલ પહેલા મજૂરોને 250 રૂપિયા વેતન મળતું હતું. હિમંતા સરકારે 30 રૂપિયા વધારીને તેને 280 રૂપિયા કરી દીધું. કેરળમાં પણ 1 એપ્રિલે ટી વર્કર્સનું વેતન 48 રૂપિયા વધારીને 546 રૂપિયા કરી દેવામાં આવ્યું છે. આ આસામના મુકાબલે અંદાજે બમણું છે. વર્કર્સની હાલત પર આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) અને ગ્લોબલ લિવિંગ વેજ કોલિશન (GLWC) નજર રાખે છે. GLWC ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, આસામના ચાના બગીચાવાળા વિસ્તારોમાં પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે એક મજૂરની માસિક આવક ઓછામાં ઓછી 15,000 રૂપિયા હોવી જોઈએ, જ્યારે અત્યારે આ અંદાજે 8 હજાર રૂપિયા છે. ન વીમો - ન કોઈ સુવિધા, છત પરથી પાણી ટપકે છે આકાશ નાયક બગીચામાં કામ કરે છે અને આસામ ચા મજૂર સંઘ સાથે પણ જોડાયેલા છે. તેઓ ફરિયાદ કરે છે કે કંપનીએ કોઈ વીમો નથી કરાવ્યો અને ન તો કોઈ ખાસ સુવિધાઓ આપી છે. રહેવા માટે મળેલા ક્વાર્ટરની હાલત પણ ખરાબ છે. છત પરથી પાણી ટપકે છે અને દીવાલો ફાટી ગઈ છે, પરંતુ કંપની સમારકામ કરાવતી નથી. આકાશ આવનારી ચૂંટણીમાં 'ચા જનજાતિ' ની માંગને સૌથી મહત્વની ગણાવે છે. આસામના જંગલો સાફ કરીને અંગ્રેજોએ અહીં ચાના બગીચા લગાવ્યા અને કામ કરવા માટે કેટલાક લોકોને લાવીને વસાવ્યા હતા. તેમને આસામમાં ટી ટ્રાઈબ કે ચા જનજાતિ કહેવામાં આવે છે. ત્યારથી તેમની પેઢીઓ અહીં જ રહી રહી છે. રાજ્યમાં તેમની વસ્તી અંદાજે 70 લાખ છે એટલે કે અંદાજે 20% ભાગીદારી છે. આસામના 10 જિલ્લાની 45 વિધાનસભા બેઠકો પર ટી-ટ્રાઈબ હાર-જીત નક્કી કરે છે. આસામ ચા બગીચા યુનિયનના આસિસ્ટન્ટ જનરલ સેક્રેટરી લખીન્દ્ર કુર્મી ST ના દરજ્જાને સૌથી મોટી માંગ ગણાવે છે. તેઓ કહે છે, 'ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યોમાં ઉરાંવ, મુંડા, સંથાલ અને ખડિયા જેવી અમારી જ્ઞાતિઓને ST દરજ્જો મળેલો છે. આસામના ચાના બગીચાઓમાં અમે એ જ સ્થિતિમાં રહી રહ્યા છીએ. અમે પ્રકૃતિના પૂજારી છીએ. અમારી કુલ 108 ઉપ-જ્ઞાતિઓ છે, જેમાંથી માત્ર 36ને ST દરજ્જો મળ્યો છે.' હવે મહિલા વર્કર્સની વાત… શૌચાલય નથી, ખુલ્લામાં જવા મજબૂર આસામના બગીચાઓમાં અંદાજે 60% મહિલા વર્કર્સ છે. પત્તી તોડવાનું કામ તેમના શિરે છે. 52 વર્ષના બુરુન તાતી છેલ્લા 10 વર્ષથી મહિલા મજૂરોની કેરટેકર છે. તેઓ જણાવે છે, 'બગીચામાં 18 થી 58 વર્ષ સુધીના મજૂરો છે. નિવૃત્તિ પછી અમારું કામ પુત્ર કે પુત્રવધૂને મળી જાય છે. PF માટે કપાતા પૈસા અમને મળી જાય છે.' મહિલાઓને મળતી સુવિધાઓ પર તેઓ કહે છે, 'બગીચામાં શૌચાલય ન હોવું સૌથી મોટી મુશ્કેલી છે. સરકારે અમારી વસ્તીમાં ઘરો પર શૌચાલય બનાવડાવ્યા છે, પરંતુ અહીં નહીં. દર વખતે કામ અધવચ્ચે છોડીને ઘરે જવું શક્ય હોતું નથી. મજબૂર થઈને ખુલ્લામાં જવું પડે છે.' 'સગર્ભા મહિલાઓનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. તેમને હળવું કામ આપીએ છીએ. જો કામ કરતી વખતે કોઈ બીમાર પડી જાય, તો કંપનીની ગાડી તેને હોસ્પિટલ પણ લઈ જાય છે.' મોંઘવારીમાં ખર્ચ કાઢવો મુશ્કેલ, વેતન વધે-જમીનનો હક મળે 25 વર્ષની ભાનુમતી તાતી છેલ્લા 6 વર્ષથી બગીચામાં કામ કરી રહી છે. પતિ કડિયો છે અને 5 વર્ષનું એક બાળક છે. તેઓ જણાવે છે, 'મોંઘવારીના કારણે મુશ્કેલી વધી ગઈ છે. બાળકના ભણતર અને બીમારીમાં ઓછા પૈસામાં મેનેજ કરવું મુશ્કેલ થઈ જાય છે. જ્યારે મેનેજરને વેતન વધારવાનું કહીએ છીએ, ત્યારે કામ કરવાની વાત કહીને ટાળી દે છે.' 26 વર્ષની સપના તાતી છેલ્લા 5 વર્ષથી કામ કરી રહી છે. તેઓ ચૂંટણી પર કહે છે, 'નેતાઓ આવે છે, વચનો આપે છે, પણ ફરીથી આવતા નથી. તેથી કોઈના પર કોઈ દબાણ નથી, બધા પોતાની મરજીથી વોટ આપે છે. અમારી બસ એટલી જ માંગણી છે કે વેતન વધારવામાં આવે, અમારા ઘર ઠીક કરાવવામાં આવે અને સૌથી જરૂરી, જમીનનો માલિકી હક મળે.' સ્ટાફ પણ નાખુશ, બોલ્યો- સરકારના વચનો અધૂરા, હવે જવાબ આપીશું 4 એપ્રિલે જ્યારે અમે ગામ પહોંચ્યા ત્યારે તમામ વર્કર્સ કામ પૂરું કરી પેમેન્ટ લેવા પહોંચ્યા હતા. દર 15 દિવસ પછી શનિવારે તેમનું પેમેન્ટ મળે છે. સેન્ટર પર ઘણી ભીડ હતી. પે સ્લિપ સાથે લોકોના નામ બોલવામાં આવી રહ્યા હતા, ત્રણ ડેસ્ક પર અંદાજે 12 લોકો પેમેન્ટ વહેંચી રહ્યા હતા. અહીં જ અમને પેમેન્ટ આપનારા 35 વર્ષના સંતોષ ગોલા મળ્યા. તેઓ બગીચાની હાલત પર કહે છે, જે નિયમો અને સુવિધાઓ હોવી જોઈએ, હકીકતમાં તે નથી. 10-12 વર્ષમાં અહીં કોઈ સ્ટાફનું પ્રમોશન થયું નથી. 10-12 પદ ખાલી પડ્યા છે, પરંતુ ભરવામાં આવતા નથી. ફક્ત લોકો પાસેથી કામ કઢાવવામાં આવે છે. 'અમારી સૌથી મોટી સમસ્યા ઓછું મહેનતાણું છે. પત્તી તોડનારાઓથી લઈને ભણેલા-ગણેલા લોકો સુધી તમામને રોજના 250 રૂપિયા જ મળે છે. આ કામ મજબૂરીમાં કરી રહ્યા છીએ, કારણ કે થોડું ભણેલા હોવાને કારણે બીજું કામ કરી શકતા નથી.' ચૂંટણી વિશે પૂછતા સંતોષ વર્તમાન સરકાર પર નારાજગી વ્યક્ત કરે છે. તેઓ કહે છે, 'BJP એ મોટા મોટા વચનો આપ્યા હતા કે જમીન આપીશું, વેતન વધારીશું, પણ કશું મળ્યું નથી. હવે અમે મન બનાવી લીધું છે કે જો અમને સુવિધાઓ અને હક નહીં મળે, તો બધા મળીને વર્તમાન સરકારને હટાવીશું.' મેનેજરે કહ્યું- બગીચામાં કોઈ મુશ્કેલી નથી અમે બગીચાના મેનેજર અમિત સિંહને પણ મળ્યા. તેઓ જણાવે છે કે ચાની પત્તી તોડવાથી લઈને પેકિંગ સુધીનું તમામ કામ તેમની કંપની જ કરે છે. તેઓ પ્રોડક્શનને લઈને કહે છે, 'એક સીઝનમાં 14 થી 15 લાખ કિલો ચા બનાવીએ છીએ. અમારી ત્રણ ફેક્ટરીઓમાંથી દરરોજ સરેરાશ 5,000 કિલો ચા નીકળે છે. આ યુરોપિયન યુનિયન અને જાપાન એક્સપોર્ટ થાય છે. આરબ દેશોમાં પણ જાય છે. હાલમાં યુદ્ધને કારણે ઈરાનમાં સપ્લાય બંધ છે.' લોકોની સમસ્યાઓ પર તેઓ દાવો કરે છે, 'સુવિધાઓને લઈને કોઈ ખાસ સમસ્યા નથી. મહિલાઓ માટે વોશરૂમ અંગે સરકારી અધિકારીઓ સાથે વાત કરી રહ્યા છીએ. તેઓ વાર્ષિક યુરિનલ અને બાથરૂમ પૂરા પાડે છે. અમે અરજી કરી છે. કંપની પોતાના બજેટ અને પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ તેને સામેલ રાખે છે.' એક્સપર્ટ બોલ્યા- ટી-વર્કર્સના હાથમાં 45 બેઠકો અપર આસામના વરિષ્ઠ પત્રકાર ઈકબાલ અહેમદ માને છે કે સરકાર બનાવવામાં ટી-ટ્રાઈબ્સની મોટી અને નિર્ણાયક ભૂમિકા હોય છે. આ ચૂંટણીમાં ST નો દરજ્જો મોટો મુદ્દો છે. ફક્ત ટી કોમ્યુનિટી જ નહીં, પણ બીજી 5 અન્ય કોમ્યુનિટીની કુલ 6 જનજાતિઓ ST દરજ્જાની માંગ કરી રહી છે. પાર્ટીઓએ વચનો આપ્યા, પણ કેન્દ્રને રિપોર્ટ ન મોકલ્યો. તેનાથી લોકોમાં નિરાશા છે. ડિબ્રુગઢના પત્રકાર અભિક ચક્રવર્તી 15 વર્ષથી અપર આસામમાં સક્રિય છે. તેઓ જણાવે છે, અપર આસામમાં 40 થી 45 બેઠકો પર બગીચાના મજૂરોની સીધી અસર રહે છે. અહીંની વસ્તીનો અંદાજે 75% હિસ્સો આ જ મજૂરોનો છે. ચૂંટણીઓમાં મહિલા મજૂરો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે તેમની સંખ્યા વધારે છે. તેઓ કહે છે કે એક સમય હતો જ્યારે આ કોમ્યુનિટી કોંગ્રેસની પાકી વોટ બેંક ગણાતી હતી. તેમના મોટા નેતાઓ કોમ્યુનિટી માટે બરાબર કામ ન કરી શક્યા, જેથી 2016 માં આ વોટ BJP પાસે આવી ગયો. જોકે અભિક માને છે કે આ વખતે ચૂંટણીના મેદાનમાં ST દરજ્જાનો મુદ્દો એટલો હાવી નથી, જેટલો લેન્ડ પટ્ટા (જમીન હક) અને વેતનનો છે. BJPએ કહ્યું: આસામ સરકાર ST દરજ્જો અપાવીને રહેશે આસામ BJP ના પ્રદેશ મહાસચિવ અને આસામ પ્રવાસન વિકાસ નિગમ (ATDC) ના અધ્યક્ષ રિતુપર્ણા બરુઆ કહે છે, 'માત્ર ટી-ટ્રાઈબ્સ જ નહીં, કુલ 6 કોમ્યુનિટીઝ ST દરજ્જો માંગી રહી છે. સરકારે તેના માટે ગ્રુપ ઓફ મિનિસ્ટર્સ (GoM) બનાવ્યું છે. તમામ કોમ્યુનિટીના લીડર્સ સાથે ચાર રાઉન્ડ વાતચીત થઈ ચૂકી છે. GoMએ રિપોર્ટ પણ આપી દીધો છે. આસામ સરકાર પણ એ જ ઈચ્છે છે કે આ તમામ 6 કોમ્યુનિટીને ST દરજ્જો મળે. અમે તેના માટે કામ કરી રહ્યા છીએ.' મહેનતાણા અંગે બરુઆ કહે છે કે આગામી ત્રણ વર્ષોમાં તેને વધારીને 500 કરવાનું અમારું વચન છે. તેને ગમે તે ભોગે પૂરું કરીશું. જ્યારે, કોંગ્રેસ લીડર ગોપાલ શર્માનું કહેવું છે કે તેમની ST દરજ્જાની માંગને લઈને પાર્ટીનું સ્ટેન્ડ બિલકુલ સ્પષ્ટ છે, જે લોકો નક્કી કરેલા માપદંડો પૂરા કરશે, તેમને દરજ્જો આપવામાં આવશે. જો અમારી સરકાર બનશે તો મજૂરી વધારવા સહિતની બાકીની માંગણીઓ પર પણ વિચાર કરીશું.