જ્યારે મમતાના માથા પર સળિયો માર્યો, લાગ્યું બચશે નહીં:બંગાળમાં જે આવે છે, તે કેમ છવાઈ જાય છે; શું હવે ભાજપનો વારો છે

વર્ષ 1990. ઓગસ્ટ મહિનો. જ્યોતિ બસુની લેફ્ટ સરકારે બસનું ભાડું વધારી દીધું. વિરોધમાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા. ભીડને કાબૂમાં લેવા માટે પોલીસે ગોળીબાર કર્યો અને ત્રણ લોકો માર્યા ગયા. કોંગ્રેસે હડતાળનું એલાન કર્યું. દક્ષિણ કોલકાતાના હાજરા વિસ્તારમાંથી માર્ચ કાઢવાની જવાબદારી બંગાળ કોંગ્રેસના નેતા મમતા બેનર્જીને મળી. ‘માય અનફોર્ગેટેબલ મેમોરીઝ’ માં મમતા લખે છે- ‘હાજરામાં CPI(M) કાર્યકર્તાઓની એક ટુકડી પહેલેથી હાજર હતી. જેવા અમે આગળ વધ્યા, તેમણે હુમલો કરી દીધો. સૌથી પહેલા લાલુ આલમે મારા માથા પર લોખંડનો સળિયો માર્યો. હું લોહીલુહાણ થઈ ગઈ. પછી અનેક વાર થયા. હોશમાં આવી ત્યારે હોસ્પિટલમાં હતી. ડોક્ટરોને લાગતું હતું કે મૃત્યુ નક્કી છે, પરંતુ હું બચી ગઈ.’ આ ઘટનાના 8 વર્ષ પછી 1998માં મમતાએ કોંગ્રેસ છોડી દીધી અને 1998માં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ એટલે કે TMC બનાવી. 2011માં TMCએ 34 વર્ષથી ચાલી આવતી લેફ્ટ સરકારને ઉખેડી ફેંકી અને ત્યારથી બંગાળની સત્તા પર મમતા બેનર્જીનું જ શાસન છે. જેમ બંગાળી રસગુલ્લાની ચાસણી કપડાં પર પડી જાય, તો જલ્દી છૂટતી નથી. તેવી જ રીતે બંગાળમાં એકવાર જે સરકારમાં આવે છે, વર્ષો સુધી ટકી રહે છે. આઝાદી પછી પશ્ચિમ બંગાળમાં ફક્ત ત્રણ પાર્ટીઓએ સત્તા સંભાળી છે. કોંગ્રેસે 20 વર્ષ, CPI(M)એ 34 વર્ષ અને TMCએ 15 વર્ષ. આ કોઈ સંયોગ નથી, પરંતુ એક પેટર્ન છે. આજના ઇલેક્શન એક્સપ્લેનરમાં આ પેટર્ન સાથે જોડાયેલા 2 સવાલો સમજીશું... પ્રથમ- આખરે બંગાળમાં જે આવે છે, લાંબા સમય સુધી કેમ છવાઈ જાય છે? બીજો- કોંગ્રેસ, લેફ્ટ, TMC પછી શું બંગાળમાં હવે BJPનો વારો છે? પહેલા સવાલનો જવાબ આ 5 કારણોમાં છુપાયેલો છે… કારણ-1: બંગાળમાં સૌથી મોટો કેડર બેઝ કોલકાતાના સીનિયર જર્નાલિસ્ટ પ્રભાકર મણિ તિવારી જણાવે છે કે કોઈ પાર્ટી જ્યારે લાંબા સમય સુધી સત્તામાં રહે છે, ત્યારે તેનું ખાસ કરીને ગામડાઓમાં સંગઠન મજબૂત થઈ જાય છે. પહેલા આનો ફાયદો લેફ્ટને મળ્યો અને આજે TMCને. કારણ-2: દિલ્હી વિરુદ્ધ બંગાળનું નેરેટિવ સીનિયર જર્નાલિસ્ટ પ્રભાકર મણિ તિવારી જણાવે છે કે પશ્ચિમ બંગાળના લોકોના મગજમાં ‘બંગાળી અસ્મિતા’ સૌથી મહત્વની છે. તેઓ પોતાનો હીરો બનાવતા જાણે છે. પછી તે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર હોય કે સુભાષચંદ્ર બોઝ. અથવા તો કોઈ હીરો કે ખેલાડી.’ કારણ-3: પર્સનાલિટી કલ્ટ એટલે કે ચહેરાને પસંદ કરે છે બંગાળ બંગાળની ચૂંટણીઓ હંમેશા એક ચહેરાની આસપાસ ફરે છે… પશ્ચિમ બંગાળની સીનિયર જર્નાલિસ્ટ શિખા મુખર્જી જણાવે છે, 'પશ્ચિમ બંગાળમાં બધી ચૂંટણીઓ ચહેરા પર લડવામાં આવે છે. આઝાદી પછી કોંગ્રેસ પાસે આંદોલનમાંથી નીકળેલા નેતાઓ હતા, જેના કારણે કોંગ્રેસે 20 વર્ષ સુધી સત્તા સંભાળી. પછી લેફ્ટના જ્યોતિ બસુનો કલ્ટ બન્યો. ત્યારબાદ મમતા બેનર્જી TMCનો ચહેરો છે. છેલ્લી કેટલીક ચૂંટણીઓથી મમતાની સામે લેફ્ટ કે કોંગ્રેસ પાસે કોઈ ચહેરો નથી.’ કારણ-4: વોટબેંકની સચોટ ચૂંટણી એન્જિનિયરિંગ કારણ-5: વિખરાયેલો વિપક્ષ સીનિયર જર્નાલિસ્ટ શિખા મુખર્જી જણાવે છે, 'બંગાળની મોટાભાગની ચૂંટણીઓ બાયપોલર, એટલે કે બે પાર્ટીઓ વચ્ચે થઈ છે. જ્યારે કોંગ્રેસ સત્તામાં હતી, ત્યારે લેફ્ટ વિપક્ષમાં હતું. પછી લેફ્ટ સત્તામાં આવ્યું, તો કોંગ્રેસ વિપક્ષમાં ગઈ. TMCના આવ્યા પછી પણ પહેલા લેફ્ટ, પછી કોંગ્રેસ વિપક્ષમાં બેઠી. હવે ભાજપ તેને ટક્કર આપી રહ્યું છે. શું કોંગ્રેસ, લેફ્ટ, ટીએમસી પછી હવે બંગાળમાં ભાજપનો વારો છે? 2016માં ભાજપ પાસે બંગાળ વિધાનસભામાં માત્ર 3 બેઠકો હતી. 2021માં 77 થઈ ગઈ. વોટ શેર 10% થી વધીને 38% સુધી પહોંચ્યો. આ ઉછાળો કેવી રીતે આવ્યો? પાંચ વસ્તુઓ કામ આવી- લેફ્ટ-કોંગ્રેસના વોટ ભાજપ તરફ શિફ્ટ થવા, હિન્દુત્વ કાર્ડ, મતુઆ સમુદાયને CAAનું વચન, RSSનું જમીની નેટવર્ક અને સુવેન્દુ અધિકારી જેવા TMCના મોટા નેતાઓનું પાર્ટીમાં આવવું. સુવેન્દુ અધિકારીની વાર્તા તો બંગાળની રાજનીતિમાં અલગ જ પ્રકરણ છે. નવેમ્બર 2020માં મમતાના સૌથી નજીકના સાથીએ રાજીનામું આપ્યું. ડિસેમ્બરમાં અમિત શાહે મેદિનીપુરના મંચ પર તેમના ગળામાં ભાજપનો ખેસ નાખ્યો. TMCએ તેમને 'મીરજાફર' કહ્યા. મમતાએ સીધા તેમના ગઢ નંદીગ્રામથી ચૂંટણી લડવાની જાહેરાત કરી. સુવેન્દુએ જવાબ આપ્યો- જો 50,000 મતોથી ન હરાવું, તો રાજનીતિ છોડી દઈશ. 2 મે 2021ના રોજ ગણતરી થઈ. 16માં રાઉન્ડ સુધી મમતા 800 વોટ આગળ હતા. 17મા રાઉન્ડમાં પાસું પલટાઈ ગયું. સુવેન્દુ 1956 મતોથી જીતી ગયા. પહેલીવાર કોઈ 'સિટિંગ CM' એ પોતાની બેઠક ગુમાવી. હવે 2026માં સુવેન્દુએ મમતાના ગઢ ભવાનીપુરથી ફોર્મ ભર્યું છે. ભાજપનું ગણિત સીધું છે- 2021માં BJPએ 294માંથી 77 બેઠકો જીતી હતી અને 75 બેઠકો માત્ર 10% થી ઓછા માર્જિનથી હારી હતી. 2026માં આ વખતે BJP જો TMCના 5% વોટ શેર પણ પોતાના પક્ષમાં કરી લે, તો અંદાજે 77+75 એટલે કે 152 બેઠકો જીતી શકે છે. એટલે કે બહુમતીની 148 બેઠકો કરતા 4 વધારે. પરંતુ રસ્તો સરળ નથી. સેફોલોજિસ્ટમાંથી નેતા બનેલા યોગેન્દ્ર યાદવનું અનુમાન છે કે 2021ની સરખામણીમાં જમીન પર ભાજપ નબળું પડ્યું છે અને SIR હોવા છતાં ભાજપ સરકાર બનાવવામાં સફળ નહીં થાય. બંગાળનો ઈતિહાસ બતાવે છે કે જ્યારે પણ કોઈ પાર્ટી અહીં સત્તામાં આવી, તેણે દાયકાઓ સુધી રાજ કર્યું. કોંગ્રેસ 20 વર્ષ, લેફ્ટ 34 વર્ષ. સીનિયર જર્નાલિસ્ટ સુમન ભટ્ટાચાર્ય કહે છે- ‘બંગાળના લોકો અત્યંત વફાદાર હોય છે. એકવાર પસંદ કરી લીધા તો લાંબા સમય સુધી જીતાડે છે. જો ભાજપ એકવાર ધ્રુવીકરણમાં સફળ થઈ ગયો, તો આગામી 15-20 વર્ષ સુધી તે જીતતો રહી શકે છે.’ પરંતુ આ 'જો' મોટો છે. બંગાળમાં દરેક જીતનારી પાર્ટીની પાંચ વિશેષતાઓ રહી છે- મજબૂત કેડર, બંગાળી અસ્મિતાનું નેરેટિવ, એક કરિશ્માઈ ચહેરો, સચોટ વોટબેંક, અને વિખરાયેલો વિપક્ષ. ભાજપ પાસે અત્યારે આમાંના કેટલાક છે, કેટલાક નથી. સુવેન્દુ જેવો ચહેરો છે. RSSનું નેટવર્ક છે. હિન્દુત્વનું નેરેટિવ છે. પરંતુ ઊંડું જમીની કેડર હજુ પણ TMCની સરખામણીમાં નબળું છે. બંગાળી અસ્મિતાનું નેરેટિવ હજુ પણ મમતા પાસે છે. અને મમતા પોતે એક એવું 'પર્સનાલિટી કલ્ટ' છે, જેનો કોઈ વિકલ્પ ભાજપ પાસે નથી.