વૈશાખ માસમાં વ્રત, પર્વ અને યાત્રાનું મહત્વ:સ્નાન-દાન અને વિષ્ણુ પૂજાનો મહિનો; આ જ મહિને શરૂ થશે ચારધામ યાત્રા

વૈશાખ માસ 18 એપ્રિલથી શરૂ થઈને 16 મેના રોજ સમાપ્ત થશે. હિંદુ પંચાંગનો બીજો મહિનો માનવામાં આવે છે. પુરાણોમાં તેને ભગવાન વિષ્ણુનો પ્રિય મહિનો ગણાવવામાં આવ્યો છે, તેથી તેને માધવ માસ પણ કહેવાય છે. સ્કંદ પુરાણમાં કહેવાયું છે કે - “ન માધવસમો માસઃ...” એટલે કે વૈશાખ જેટલું પુણ્ય આપનારો બીજો કોઈ મહિનો નથી. શાસ્ત્રો આ મહિનાને સ્નાન, દાન, સેવા, સંયમ અને વિષ્ણુ-પૂજનનો સમય ગણાવે છે. આ જ કારણ છે કે આ આખા મહિનામાં જળદાન, સવારનું સ્નાન, તુલસી સાથે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા અને જરૂરિયાતમંદ લોકોની મદદનું ખાસ મહત્વ માનવામાં આવે છે. વ્રત, પર્વ અને યાત્રા, ત્રણેય દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ ખાસ છે વૈશાખ મહિનો આ મહિનાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ તિથિ અક્ષય તૃતીયા છે. જે આ વખતે 19 એપ્રિલે રહેશે. શાસ્ત્રીય માન્યતા છે કે આ દિવસે કરવામાં આવેલા દાન-પુણ્ય, જપ અને શુભ કાર્યો અક્ષય ફળ આપે છે. આ જ કારણે આ તિથિ દાન, પૂજન અને શુભ શરૂઆત માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. વૈશાખમાં ધાર્મિક ગતિવિધિઓ પણ વધી જાય છે. આ મહિનામાં ઉત્તરાખંડના ચારધામ (ગંગોત્રી, યમુનોત્રી, બદ્રીનાથ અને કેદારનાથ) ના કપાટ ખુલે છે અને ચારધામ યાત્રા શરૂ થાય છે. તેથી આ મહિનો વ્રત, પર્વ અને યાત્રા, ત્રણેય દ્રષ્ટિએ ખાસ છે. ભગવાન વિષ્ણુનો પ્રિય, જળદાન કરવાનો મહિનો આ મહિનાને ભગવાન વિષ્ણુનો પ્રિય મહિનો કહેવામાં આવ્યો છે. શાસ્ત્રીય પરંપરામાં વિષ્ણુ-પૂજન, તુલસી અર્પણ, સવારનું સ્નાન અને દાનને વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવ્યું છે. વૈશાખની સૌથી મોટી ઓળખ છે જળ અને પુણ્ય. આ સમયે ગરમી વધવા લાગે છે, તેથી શાસ્ત્રો આ મહિનામાં જળદાનને સૌથી મોટો ધર્મ જણાવે છે. સ્કંદ પુરાણના વૈશાખ માહાત્મ્યમાં તરસ્યાને પાણી પીવડાવવું, છાયા આપવી અને લોકસેવાને ખૂબ ઊંચું ફળ આપનારું ગણાવવામાં આવ્યું છે. આ જ પરંપરામાં પરબ બંધાવવી, રાહદારીઓ માટે ઠંડા પાણીની વ્યવસ્થા કરવી, પશુ-પક્ષીઓ માટે પાણી રાખવું અને શીતળતા આપતી વસ્તુઓનું દાન કરવું ખાસ માનવામાં આવ્યું છે. આ જ કારણ છે કે તેને ફક્ત પૂજા-પાઠનો મહિનો નહીં, પરંતુ ધર્મ અને પરોપકારનો મહિનો પણ કહેવામાં આવે છે. તીર્થ સ્નાન અને વિષ્ણુ પૂજાનો મહિનો સૌથી પહેલા સવારે વહેલા ઉઠીને સ્નાન કરો. તીર્થ સ્નાન ન કરી શકો તો ઘરમાં જ નહાવાના પાણીમાં ગંગાજળ ભેળવીને સ્નાન કરી શકાય છે. ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો અને તુલસી અર્પણ કરો. સવારના સ્નાન અને વિષ્ણુ-પૂજનની પરંપરા વૈશાખ સાથે ખાસ કરીને જોડાયેલી માનવામાં આવી છે. આ મહિને જળદાનને પોતાની દિનચર્યાનો ભાગ બનાવી શકાય છે. ઘર, દુકાન, મહોલ્લા કે રસ્તામાં પાણીની વ્યવસ્થા, છત કે આંગણામાં પક્ષીઓ માટે જળપાત્ર, જરૂરિયાતમંદોને શીતળ પીણાં, સત્તુ, ગોળ, છત્રી, જૂતા કે માટીનો ઘડો આપવો ઉપયોગી પણ છે અને ધર્મ પરંપરા સાથે પણ જોડાયેલો છે. સ્કંદ પુરાણની પરંપરામાં જળ અને શીતળતા આપતી સેવાને સૌથી મોટું પુણ્ય ગણાવવામાં આવ્યું છે. આ મહિને કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું ઉનાળાની શરૂઆત થવાને કારણે સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે. હીટવેવથી બચવા માટે પૂરતું પાણી પીવું, હળવો ખોરાક લેવો, જળયુક્ત ફળો ખાવા, તડકામાં નીકળતી વખતે માથું ઢાંકવું અને બપોરની આકરી ગરમીથી બચવું જરૂરી છે. આ જ કારણ છે કે આ મહિનાની ધાર્મિક પરંપરાઓ પણ પાણી, છાયા અને શરીરને ઠંડુ રાખતી વસ્તુઓ સાથે જોડાયેલી છે.