ઉત્તરાખંડામાં પહાડની ટોચ પર રહસ્યમયી 'ગુફા તળાવ':શિવલિંગ પર સતત ટપકતાં જળથી આપમેળે બને છે કંકુ-ચંદન! પુરાતત્વ વિભાગ તપાસ હાથ ધરશે

ઉત્તરાખંડના અલ્મોડામાં પહાડની ટોચ પર આવેલું રહસ્યમય 'ગુફા તળાવ' લોકોને આકર્ષી રહ્યું છે, અહીં ગુફાની અંદર શિવલિંગ અને સાપ હાજર છે. ટપકતા પાણીથી જાતે ચંદન-કુમકુમ બનવું અને વરસાદમાં પણ પાણી બહાર ન નીકળવાની ઘટનાઓએ રહસ્ય વધાર્યું છે, જેના પર હવે પુરાતત્વ વિભાગ તેની તપાસ કરશે. અલ્મોડાના બાડેછીના વિસ્તારના કુમૌલી ગામ પાસે આ ગુફા રસ્તાથી લગભગ 300 મીટરની સીધી ચઢાઈ પાર કર્યા પછી પહાડીના શિખર પર મળે છે. વિશાળ ખડકો વચ્ચે કુદરતી રીતે બનેલી આ ગુફાની અંદર લગભગ 50 ફૂટ લાંબુ અને 20 ફૂટ પહોળું તળાવ હાજર છે. ઊંચાઈ પર સ્થિત હોવા છતાં આખું વર્ષ પાણીથી ભરેલું રહેવું અને તેનું સ્તર સ્થિર રહેવું વૈજ્ઞાનિકો અને સ્થાનિક લોકો બંને માટે કુતૂહલનો વિષય બન્યું છે. ગુફાની અંદર ત્રણ પિલર, ટેકો આપતી કુદરતી રચના ગુફાની અંદર ત્રણથી ચાર પિલર જેવી કુદરતી રચનાઓ દેખાય છે, જે જાણે પહાડને ટેકો આપી રહી હોય. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે, આ સંપૂર્ણપણે કુદરતી છે અને કોઈ માનવ દ્વારા નિર્મિત લાગતી નથી. ગામના પૂર્વ સરપંચ ગોપાલ સિંહના મતે, ‘ગુફા સંપૂર્ણપણે કુદરતી રચના છે. તે પ્રાકૃતિક રૂપે બનેલી છે, કારીગર દ્વારા નહીં. ઉપર સૂકી ગુફા છે, જેમાં 8-10 લોકો આરામથી બેસી શકે છે. ત્યાં પ્રાકૃતિક ઔષધિયો પણ છે. તળાવનું પાણી માત્ર ઉપર છે, નીચે નહીં.’ શિવલિંગ પર ટપકતું જળ, પોતે જ બને છે ચંદન જેવો પદાર્થ ગુફાની અંદર લગભગ 20-25 ફૂટ અંદર જતાં એક શિવલિંગ દેખાય છે. તેના પર ઉપરથી સતત પાણી ટપકતું રહે છે. ગામલોકોનો દાવો છે કે આ શિવલિંગ પર પીળા રંગનો ચંદન કે કુમકુમ જેવો પદાર્થ બનતો રહે છે, જેને શ્રદ્ધાળુઓ પ્રસાદ તરીકે કપાળ પર લગાવે છે. તાજેતરમાં અહીં શિવ મહાપુરાણ કથાનું આયોજન પણ થયું હતું, જેમાં શ્રદ્ધાળુઓ ગુફાની અંદર જઈને પૂજા-અર્ચના કરી ચૂક્યા છે. ન સેવાળ જામે છે, ન વરસાદમાં પાણી છલકાય છે ગુફા તળાવની સૌથી રહસ્યમયી વાત એ છે કે, તેમાં ન તો ક્યારેય સેવાળ જામે છે અને ન તો ભારે વરસાદ દરમિયાન તેનું પાણી બહાર નીકળે છે. તળાવનું પાણી ખૂબ જ ઠંડું રહે છે, જ્યારે વર્ષોથી તેના જળસ્તરમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી. ગ્રામજનો અનુસાર, આ તળાવ લાંબા સમયથી આ જ સ્થિતિમાં સ્થિર રહ્યું છે, જે તેને વધુ રહસ્યમય બનાવે છે. અંદર સાપ-ચામાચીડિયા, છતાં શ્રદ્ધાળુઓ પહોંચી રહ્યા છે ગુફાની અંદર અંધારું રહે છે અને અહીં સાપ અને ચામાચીડિયા જેવા જીવો પણ જોવા મળે છે. આમ છતાં કેટલાક શ્રદ્ધાળુઓ જોખમ ઉઠાવીને અંદર જઈને પૂજા કરે છે. 80 વર્ષીય આનંદી દેવી જણાવે છે કે, 'ગુફાનું પાણી બિલકુલ શુદ્ધ છે. અહીં શિવલિંગ અને સાપ પણ છે અને ચામાચીડિયા પણ રહે છે.' 82 વર્ષના વૃદ્ધ બોલ્યા- 'હંમેશાથી આવું જ જોયું છે' ગામના 82 વર્ષીય રામદત્ત ભટ્ટનું કહેવું છે કે, તેમણે બાળપણથી આ ગુફા તળાવને આ જ રૂપમાં જોયું છે. તેમણે કહ્યું, ‘ગુફા તળાવ સંપૂર્ણપણે પ્રાકૃતિક છે. તેની લંબાઈ 50 ફૂટ અને પહોળાઈ 20 ફૂટ છે. તેમાં ત્રણ પીલર છે. ગુફાની અંદર હંમેશા પાણી રહે છે, શિવલિંગ પર સતત જળ ટપકે છે અને ચંદન જેવો પદાર્થ બને છે, જેને લોકો માથા પર લગાવે છે.’ ઔષધીય ગુણધર્મોની પણ માન્યતા સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે આસપાસના જંગલોમાં જોવા મળતી જડીબુટ્ટીઓને કારણે આ તળાવના પાણીમાં ઔષધીય ગુણધર્મો પણ હોઈ શકે છે. ગ્રામજનો જણાવે છે કે, ધાર્મિક કાર્યક્રમો દરમિયાન લોકો આ પાણીનું સેવન પણ કરે છે. 400-500 વર્ષ જૂનું હોવાનો અંદાજ પ્રાદેશિક રાજ્ય પુરાતત્વ અધિકારી ચંદ્ર સિંહ ચૌહાણ અનુસાર, 'કુમૌલી ગામમાં આવેલી આ ગુફા તળાવની ઐતિહાસિકતાની તપાસ કરવામાં આવશે. અગાઉ અહીં લગભગ 10 લાખ રૂપિયાના ખર્ચે સૌંદર્યકરણનું કાર્ય કરવામાં આવ્યું હતું. હવે વિભાગની યોજના છે કે તળાવનું પાણી કાઢીને અંદરની માટીની વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરવામાં આવે. આ દરમિયાન અહીંથી સિક્કા, મૂર્તિઓ અથવા અન્ય પ્રાચીન અવશેષો મળવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. પ્રારંભિક અનુમાન અનુસાર, આ સંરચના લગભગ 400 થી 500 વર્ષ જૂની, અથવા તેનાથી પણ વધુ પ્રાચીન હોઈ શકે છે.' ઉપલા વિસ્તારમાં પ્રાચીન ‘કોટ’ અને સ્ટોરેજના સંકેતો તેમણે વધુમાં કહ્યું કે, ‘ગુફા તળાવના ઉપલા વિસ્તારમાં ‘માથા કોટ’ સહિત પ્રાચીન ભંડારણ માળખાના અવશેષો મળવાથી આ સ્થળનું મહત્વ વધુ વધી ગયું છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વિસ્તાર જૂના સમયમાં લશ્કરી ચોકી, અનાજ સંગ્રહ કેન્દ્ર અથવા સંકેત પ્રણાલી (કોમ્યુનિકેશન નેટવર્ક) નો ભાગ રહ્યો હોઈ શકે છે. આ પુરાવાના આધારે ગુફા તળાવના ઐતિહાસિક મહત્વ અને પ્રાચીન ઉપયોગને લઈને નવી સંભાવનાઓ સામે આવી રહી છે.’ આસ્થાની સાથે પર્યટનનું નવું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે આ ગુફા તળાવ હવે ધીમે ધીમે ધાર્મિક આસ્થા અને પર્યટન બંનેનું કેન્દ્ર બનતું જઈ રહ્યું છે. એક તરફ જ્યાં લોકો તેને ચમત્કાર અને શ્રદ્ધા સાથે જોડી રહ્યા છે, ત્યાં તેની અનોખી કુદરતી રચના વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકો માટે પણ કુતૂહલનો વિષય બની રહી છે.