ઉત્તરાખંડમાં સાત બર્ફીલા પર્વતોની વચ્ચે ગુરુ ગોબિંદ સિંહનું તપસ્થળ:‘બચિત્ર નાટક’, એક સૈનિક અને એક સદીની શોધના પરિણામે હેમકુંડ સાહિબ શોધાયું

દરિયાની સપાટીથી લગભગ 15,200 ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું શ્રી હેમકુંડ સાહિબ આજે શીખ સમુદાયના સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાંનું એક ગણાય છે. દર વર્ષે હજારો શ્રદ્ધાળુઓ દુર્ગમ પહાડી રસ્તાઓ પાર કરીને અહીં પહોંચે છે. આ વર્ષે યાત્રા શરૂ થયા પછી અત્યાર સુધીમાં 26,500થી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ હેમકુંડ સાહિબ પહોંચી ચૂક્યા છે. પરંતુ એક સમય એવો પણ હતો, જ્યારે આ પવિત્ર સ્થળનો ઉલ્લેખ ધાર્મિક ગ્રંથોમાં મળતો હતો, પરંતુ તેનું વાસ્તવિક સ્થાન કોઈને ખબર ન હતી. શ્રદ્ધાળુઓ જાણતા હતા કે ગુરુ ગોબિંદ સિંહે તેમના પૂર્વ જન્મની તપસ્યાનું વર્ણન બરફીલા કુંડ અને સાત શિખરોથી ઘેરાયેલા સ્થળ તરીકે કર્યું છે, પરંતુ તે સ્થળ હિમાલયમાં ક્યાં છે, તે રહસ્ય જ રહ્યું હતું. લગભગ એક સદી સુધી ચાલેલી શોધ, ધાર્મિક ગ્રંથોના અભ્યાસ, દુર્ગમ હિમાલયી યાત્રાઓ અને કેટલાક લોકોના અદમ્ય સાહસ પછી 1934માં તે સ્થળની ઓળખ થઈ, જેને આજે દુનિયા શ્રી હેમકુંડ સાહિબના નામથી ઓળખે છે. બચિત્ર નાટકમાં મળ્યો હતો હેમકુંડ સાહિબનો પહેલો સંકેત હેમકુંડ સાહિબની વાર્તા શીખોના દસમા ગુરુ શ્રી ગુરુ ગોબિંદ સિંહની રચના ‘બચિત્ર નાટક’થી શરૂ થાય છે. તેમાં ગુરુ સાહિબે પોતાના પૂર્વ જન્મનો ઉલ્લેખ કરતા એક એવા તપસ્થળનું વર્ણન કર્યું છે, જે ‘સપ્ત શૃંગ’ એટલે કે સાત પર્વત શિખરોથી ઘેરાયેલું હતું. વર્ણનમાં એક બર્ફીલા કુંડ અને તપસ્યાનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે. આ વર્ણનને કારણે પછીની પેઢીઓમાં તે સ્થાન શોધવાની જિજ્ઞાસા જાગી. જોકે, તે સમયે ન તો સચોટ ભૌગોલિક માહિતી ઉપલબ્ધ હતી કે ન તો એવો કોઈ પુરાવો, જેનાથી આ સ્થાનની ઓળખ કરી શકાય. આથી આ રહસ્ય લાંબા સમય સુધી અકબંધ રહ્યું. 1884માં પહેલીવાર લોકપાલ તળાવ પર ધ્યાન ગયું ઓગણીસમી સદીના અંતમાં આ રહસ્યની શોધને પ્રથમ દિશા મળી. વર્ષ 1884માં વિદ્વાન પંડિત તારા સિંહ નરોત્તમે વિવિધ ધાર્મિક સ્ત્રોતોનો અભ્યાસ કર્યો અને પોતાના પુસ્તક ‘શ્રી ગુર તીરથ સંગ્રહ’માં બદ્રીનાથ ક્ષેત્ર પાસે આવેલા લોકપાલ તળાવને ગુરુ સાહેબના વર્ણવેલા તપસ્થળ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો. તે સમયે આ વિસ્તાર ખૂબ જ દુર્ગમ હતો. ન રસ્તાઓ હતા, ન મુસાફરીની આધુનિક સુવિધાઓ. તેથી તેમના દાવાની પુષ્ટિ કરવી સરળ ન હતી. પરિણામે આ વિચાર સામે તો આવ્યો, પરંતુ સ્થળની ઓળખ હજુ પણ વ્યાપકપણે સ્થાપિત થઈ શકી ન હતી. એક પુસ્તકે બદલી શોધની દિશા વર્ષ 1929માં પ્રસિદ્ધ શીખ વિદ્વાન ભાઈ વીર સિંહે ‘શ્રી કલગીધર ચમત્કાર’ પ્રકાશિત કરી. પુસ્તકમાં હેમકુંડ વિશે આપેલા વિસ્તૃત વર્ણને ઘણા લોકોનું ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું. આ જ પુસ્તકે ટિહરી ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં સેવા કરી રહેલા સંત સોહન સિંહને પણ પ્રભાવિત કર્યા. પુસ્તક વાંચ્યા પછી તેમણે તે સ્થાનને શોધવાનો સંકલ્પ લીધો, જેનો ઉલ્લેખ ગુરુ ગોબિંદ સિંહની રચનાઓમાં મળે છે. નિવૃત્ત ફોજીએ સદીઓ જૂનું રહસ્ય શોધી કાઢ્યું સંત સોહન સિંહે 1933માં હિમાલયના દુર્ગમ વિસ્તારોની યાત્રા શરૂ કરી. તે સમયે ન તો આધુનિક ટ્રેકિંગ ઉપકરણો હતા અને ન તો વિગતવાર નકશા. સ્થાનિક ભોટિયા સમુદાયના લોકો પાસેથી માહિતી મેળવીને તેમણે લોકપાલ તળાવ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ ચાલુ રાખ્યો. વર્ષ 1934માં એક મુશ્કેલ ચઢાણ પછી તેઓ તે તળાવ સુધી પહોંચ્યા, જેની આસપાસ સાત મુખ્ય પર્વત શિખરો દેખાતા હતા. ધાર્મિક ગ્રંથોમાં વર્ણવેલા સંકેતો અને ભૌગોલિક સ્થિતિના આધારે તેમણે તેને જ ગુરુ ગોબિંદ સિંહના તપસ્થળ તરીકે ઓળખાવ્યું. આ જ શોધ સાથે હેમકુંડ સાહિબ પહેલીવાર વ્યાપક રૂપે દુનિયા સામે આવ્યું. 15 હજાર ફીટની ઊંચાઈ પર આમ બન્યું પહેલું ગુરુદ્વારા સ્થળની ઓળખ પછી આગામી પડકાર ત્યાં શ્રદ્ધાળુઓ માટે ધાર્મિક સંરચના તૈયાર કરવાનો હતો. સંત સોહન સિંહે પોતાની શોધની જાણકારી ભાઈ વીર સિંહને આપી. એવું કહેવાય છે કે ભાઈ વીર સિંહે આ પ્રયાસને સમર્થન આપતા ગુરુદ્વારા નિર્માણ માટે આર્થિક સહાય પણ ઉપલબ્ધ કરાવી. પાછળથી બ્રિટિશ ભારતીય સેનાના એન્જિનિયરિંગ યુનિટ બંગાળ સેપર્સ સાથે સંકળાયેલા હવાલદાર મોદન સિંહ પણ આ અભિયાનમાં જોડાયા. મર્યાદિત સંસાધનો અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે વર્ષ 1936માં તળાવ કિનારે પથ્થરોથી એક નાનું ગુરુદ્વારા બનાવવામાં આવ્યું. વર્ષ 1937માં પહેલીવાર ત્યાં શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબનો પ્રકાશ થયો અને આ સાથે જ હેમકુંડ સાહિબ તીર્થયાત્રાનું સંગઠિત સ્વરૂપ વિકસિત થવા લાગ્યું. આજે પણ હેમકુંડ સાહિબ સુધી પહોંચવું સહેલું નથી ટેકનોલોજી અને માર્ગ સંપર્ક સુધરવા છતાં હેમકુંડ સાહિબની યાત્રા આજે પણ ઉત્તરાખંડની સૌથી પડકારજનક ધાર્મિક યાત્રાઓમાંની એક ગણાય છે. યાત્રીઓ પહેલા બાય રોડ ઋષિકેશ થઈને ચમોલીના ગોવિંદઘાટ પહોંચે છે. અહીંથી લગભગ 13 કિલોમીટર દૂર ઘાંગરિયા સુધી પગપાળા, ઘોડા કે અન્ય ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. ત્યારબાદ હેમકુંડ સાહિબ સુધી લગભગ 6 કિલોમીટરની સીધી ચઢાઈ કરવી પડે છે. ઊંચાઈ, હવામાનમાં અચાનક ફેરફાર અને ઓછા ઓક્સિજનને કારણે યાત્રીઓને વિશેષ સાવચેતી રાખવી પડે છે. આ જ કારણ છે કે દર વર્ષે યાત્રા શરૂ થતા પહેલા માર્ગોના સમારકામ, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને તબીબી સુવિધાઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે. આજે આસ્થાનું મોટું કેન્દ્ર છે હેમકુંડ સાહિબ જે સ્થળને ઓળખવામાં દાયકાઓ લાગ્યા અને જ્યાં પહોંચવું ક્યારેય અશક્ય માનવામાં આવતું હતું, તે જ હેમકુંડ સાહિબ આજે દુનિયાભરના શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. તાજેતરમાં થયેલી હિમવર્ષા વચ્ચે પણ શ્રદ્ધાળુઓનો ઉત્સાહ ઓછો થયો નથી. યાત્રા શરૂ થયા પછી અત્યાર સુધીમાં 26,587 થી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પહોંચી ચૂક્યા છે. હિમાલયની ઊંચાઈઓ પર આવેલું આ તીર્થ ફક્ત એક ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ વિશ્વાસ, શોધ અને સમર્પણની તે વાર્તાનું પ્રતીક પણ છે, જેણે એક સદી જૂના રહસ્યને દુનિયા સમક્ષ લાવી દીધું.