ગોસ્વામી તુલસીદાસની શીખ:ભક્તિમાં મનની સ્થિતિ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે નિયમિતપણે મંત્ર જાપ કરવો

ક્યારેક-ક્યારેક જીવનમાં એવો સમય આવે છે જ્યારે મન કોઈ પણ કામમાં લાગતું નથી. ન ભણવામાં, ન કામમાં અને ન જ પૂજા-પાઠમાં. વ્યક્તિ પોતાને અંદરથી ખાલી મહેસૂસ કરે છે. ભક્તિના માર્ગ પર ચાલનારા મોટાભાગના લોકો સાથે પણ એવું થાય છે કે મન સંપૂર્ણપણે એકાગ્ર થતું નથી, છતાં તે મંત્ર જાપ કે પૂજા કરવા બેસી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું આ પ્રકારની ભક્તિનું કોઈ ફળ મળે છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર ગોસ્વામી તુલસીદાસ સાથે જોડાયેલા પ્રસંગમાંથી મળે છે. કહેવાય છે કે એકવાર ગોસ્વામી તુલસીદાસજીના એક ભક્તે તેમને પૂછ્યું- “ક્યારેક-ક્યારેક મન ભક્તિમાં લાગતું નથી, છતાં આપણે મંત્ર જાપ કરીએ છીએ. શું આવી ભક્તિનો કોઈ લાભ થાય છે?” આના પર ગોસ્વામી તુલસીદાસે કહ્યું- “તુલસી મારા રામને, રીઝ ભજો યા ખીજ. ભૌમ પડ્યા જામે સભી, ઊલટા સીધા બીજ।।” તુલસીદાસજીએ સમજાવ્યું કે જ્યારે ખેડૂત ખેતરમાં બીજ વાવે છે, ત્યારે તે એ નથી જોતો કે બીજ સીધું પડ્યું છે કે ઊંધું. તે ફક્ત વાવે છે. સમય આવ્યે તે જ બીજ અંકુરિત થઈને પાક બને છે. બરાબર એ જ રીતે, ભક્તિમાં મનની સ્થિતિ કરતાં કર્મનું નિરંતર હોવું વધુ મહત્વનું છે. ભક્તિમાં મન લાગે કે ન લાગે, મંત્ર જાપનો લાભ ચોક્કસ મળે છે. જો વ્યક્તિ સારા ભાવથી કે ક્યારેક ભાવ વગર પણ ઈશ્વરનું નામ લે છે, તો તેનો પ્રભાવ વ્યર્થ જતો નથી. સમય જતાં તે જ અભ્યાસ મનને શુદ્ધ કરે છે અને ધીમે ધીમે અંદરની અશાંતિ ઓછી થવા લાગે છે. પ્રસંગની શીખ આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં દરેક કામ હંમેશા પૂરી મનોદશામાં જ થાય, તે જરૂરી નથી. ઘણી વાર અનુશાસન અને નિરંતરતા જ આપણને સાચી દિશામાં લઈ જાય છે. જેમ બીજને અંકુર બનવા માટે સમય અને ધૈર્ય જોઈએ, તેમ જ ભક્તિ અને જીવન વ્યવસ્થાપન બંનેમાં નિરંતર પ્રયાસ જરૂરી છે. જીવનમાં નાના-નાના પ્રયાસો પણ મોટો પરિવર્તન લાવી શકે છે. જીવનમાં સફળતા અચાનક મળતી નથી. જેમ ખેતરમાં બીજ વાવ્યા પછી તરત ફળ મળતું નથી, તેવી જ રીતે, કોઈપણ આદત કે લક્ષ્ય માટે સમય આપવો જરૂરી છે. રોજ થોડો-થોડો પ્રયાસ કરવાથી મોટા પરિણામો મળે છે. આપણે ઘણીવાર વિચારીએ છીએ કે જ્યારે મન સારું હશે, ત્યારે જ કામ કરીશું, પરંતુ આ આદત ટાળમટોળને વધારે છે. વધુ સારો રસ્તો એ છે કે કામ શરૂ કરી દો, ભલે મન હોય કે ન હોય. શરૂઆત કરવાથી જ મન ધીમે ધીમે તે કામમાં લાગવા માંડે છે. ભલે મંત્ર જાપ હોય, મેડિટેશન હોય કે કોઈ અન્ય સારી આદત, તેનો નિયમિત અભ્યાસ માનસિક શાંતિ વધારે છે. સકારાત્મક વિચારો અપનાવશો, તો ધીમે ધીમે નકારાત્મક વિચારો ઓછા થશે અને આત્મવિશ્વાસ વધશે. દિવસને નાના-નાના ભાગોમાં વહેંચીને કામ કરવું વધુ અસરકારક હોય છે. સવારનો સમય માનસિક રીતે સૌથી સારો માનવામાં આવે છે, તેથી મહત્વપૂર્ણ કાર્યો તે જ સમયે કરો. દરેક પરિણામ સમય લે છે. જેમ બીજ તરત ફળ આપતું નથી, તેમ જ પ્રયાસોનું ફળ પણ ધીમે ધીમે મળે છે. અધીરાઈ ઘણીવાર સારા કામને પણ બગાડી દે છે. તેથી દરેક પરિસ્થિતિમાં ધૈર્ય જાળવી રાખો. દરરોજ દિવસના અંતે જુઓ કે તમે શું સારું કર્યું અને કયા કામમાં સુધારાની જરૂર છે. આ આદત જીવનને સંતુલિત બનાવે છે. પૂજા, ધ્યાન કે મંત્ર જાપ ફક્ત ધાર્મિક ક્રિયાઓ નથી, પરંતુ તે માનસિક સંતુલન અને સ્પષ્ટતા લાવવાનું માધ્યમ પણ છે. તેનાથી નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા સુધરે છે, જીવનમાં શાંતિ આવે છે. તેથી થોડો સમય પૂજા-પાઠ અને ધ્યાન માટે પણ કાઢવો જોઈએ.