RBI સરકારને ₹2.87 લાખ કરોડનું ડિવિડન્ડ આપશે:ગયા વર્ષ કરતાં 7% વધારે; ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંકટ વચ્ચે સરકારી તિજોરીને મોટી રાહત મળશે

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે કેન્દ્ર સરકારને ₹2,86,588.46 કરોડનું ડિવિડન્ડ (નફાનો હિસ્સો) આપવાની મંજૂરી આપી છે. શુક્રવારે RBIના સેન્ટ્રલ બોર્ડની બેઠકમાં આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. આ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું ડિવિડન્ડ ચુકવણું છે. ગયા વર્ષે RBIએ ₹2.11 લાખ કરોડની સરખામણીમાં 27% વધુ એટલે કે ₹2.69 લાખ કરોડનું ડિવિડન્ડ આપ્યું હતું. આ વખતની રકમ ગયા રેકોર્ડ કરતાં પણ લગભગ 7% વધુ છે. મિડલ ઈસ્ટ સંકટ વચ્ચે સરકારને મળ્યું સુરક્ષા કવચ મિડલ ઇસ્ટમાં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અસ્થિર રહ્યા છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ઓઈલ આયાત કરે છે, જેનાથી સરકારી તિજોરી પર બોજ વધી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં, RBI પાસેથી મળેલી આ મોટી રકમ કેન્દ્ર સરકાર માટે સુરક્ષા કવચનું કામ કરશે. તેનાથી સરકારને ખાતર અને ઇંધણ પર આપવામાં આવતી સબસિડીના વધતા ખર્ચને સંભાળવામાં મદદ મળશે. RBIની કમાણી 26% વધી, બેલેન્સ શીટ ₹91 લાખ કરોડને પાર રિઝર્વ બેંકે જણાવ્યું કે ગયા વર્ષની સરખામણીમાં તેની કુલ કમાણીમાં લગભગ 26%નો વધારો થયો છે. જોકે, બેંકના ખર્ચમાં પણ લગભગ 28%નો વધારો થયો છે. RBIની બેલેન્સ શીટ હવે 20% વધીને લગભગ ₹92 લાખ કરોડની થઈ ગઈ છે. જો બેંકના ચોખ્ખા નફાની વાત કરીએ (કોઈપણ પ્રકારના જોખમ ભંડોળને અલગ રાખતા પહેલા), તો આ વર્ષે RBIએ ₹3.95 લાખ કરોડ કમાયા છે, જે ગયા વર્ષના ₹3.13 લાખ કરોડની સરખામણીમાં ઘણું વધારે છે. રિસ્ક બફરમાં ઘટાડો, જેથી સરકારને વધુ પૈસા મળી શકે RBIએ આ વખતે તેના 'ઇમરજન્સી ફંડ' (કન્ટિન્જન્સી રિસ્ક બફર) માંથી થોડો ઘટાડો કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ તે પૈસા છે જેને રિઝર્વ બેંક કોઈપણ અચાનક આવતી આર્થિક કટોકટી અથવા બજારના ઉતાર-ચઢાવનો સામનો કરવા માટે સાચવીને રાખે છે. અગાઉ RBI તેની કુલ સંપત્તિ (બેલેન્સ શીટ) નો 7.5% હિસ્સો આ ફંડમાં રાખતું હતું, જેને હવે ઘટાડીને 6.5% કરી દેવામાં આવ્યો છે. કારણ કે બેંકે તેના ઇમરજન્સી ફંડમાં ઓછા પૈસા નાખ્યા, તેથી તેની પાસે વધુ બચત (સરપ્લસ) વધી, જેને તેણે સરકારને આપી દીધી. આ જ કારણ છે કે આ વર્ષે સરકારને મળતા પૈસામાં આટલો મોટો વધારો થયો છે. આને એક ઉદાહરણથી સમજો: ધારો કે તમારી કમાણી ₹100 છે અને તમે દર મહિને ₹7.50 'ઇમરજન્સી ગુલ્લક'માં નાખતા હતા. આ મહિને તમે નક્કી કર્યું કે તમે ગુલ્લકમાં ફક્ત ₹6.50 નાખશો. આવું કરવાથી તમારી ખિસ્સામાં ₹1 વધારાનો બચી ગયો. RBIએ પણ બરાબર આવું જ કર્યું, જેનાથી સરકારને આપવા માટે તેની પાસે વધુ પૈસા જમા થઈ ગયા. બજેટ ખાધને નિયંત્રિત કરવામાં સરળતા રહેશે રેટિંગ એજન્સી ICRAના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અદિતિ નાયરના મતે, RBIનું આ ડિવિડન્ડ તેમની અપેક્ષાઓ મુજબ છે. જોકે, ફર્ટિલાઇઝર અને ફ્યુઅલ સબસિડીને કારણે સરકારની નાણાકીય ખાધ દબાણમાં રહી શકે છે. નાયરે અનુમાન લગાવ્યું છે કે ક્રૂડ ઓઇલની સરેરાશ કિંમત $95 પ્રતિ બેરલ રહેવાની સ્થિતિમાં નાણાકીય વર્ષ 2027 માટે સરકારની નાણાકીય ખાધ GDPના 4.3%ના લક્ષ્ય કરતાં 40 બેસિસ પોઇન્ટ વધુ રહી શકે છે. ડિવિડન્ડ આ ખાધને ઓછી રાખવામાં મદદ કરશે. મિડલ ઇસ્ટ યુદ્ધની ભારત પર અસર: બોન્ડ યીલ્ડ વધી ઈરાનના યુદ્ધને કારણે ભારતના સરકારી બોન્ડ (સરકારી રોકાણ યોજના) પર મળતું વ્યાજ એટલે કે યીલ્ડ 0.40% સુધી વધી ગયું છે. તેની અસર એ થઈ કે હવે કંપનીઓ માટે બજારમાંથી લોન લેવી ઘણી મોંઘી થઈ ગઈ છે, જે છેલ્લા ઘણા વર્ષોના સૌથી ઊંચા સ્તરે છે. ભારત પર આ સંકટની સૌથી ખરાબ અસર એટલા માટે પડી રહી છે, કારણ કે આપણે આપણી જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ઓઈલ અન્ય દેશોમાંથી ખરીદીએ છીએ. જોકે, સામાન્ય જનતાને મોંઘવારીથી બચાવવા માટે સરકારે હાલ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારવા પર રોક લગાવી છે, જેથી ઓઈલ કંપનીઓ તાત્કાલિક ભાવ ન વધારે. બેન્ચમાર્ક બોન્ડ યીલ્ડ આ એક પ્રકારનું મીટર છે જેનાથી ખબર પડે છે કે બજારમાં પૈસા કેટલા મોંઘા કે સસ્તા છે. તેના વધવાનો અર્થ એ છે કે હવે બેંકો અને કંપનીઓને પૈસા ઉધાર લેવા માટે વધુ વ્યાજ ચૂકવવું પડશે. ડિવિડન્ડ શું છે? જેમ કોઈ કંપનીને નફો થાય ત્યારે તે તેના માલિકો કે શેરધારકોને પૈસા વહેંચે છે, તેવી જ રીતે RBI આખા વર્ષની તેની કમાણીમાંથી ખર્ચાઓ અને જરૂરી રિઝર્વ ફંડને બાદ કરીને બાકી રહેલા પૈસા સરકારને સોંપી દે છે. તેને જ 'સરપ્લસ' અથવા 'ડિવિડન્ડ' કહેવાય છે.