રૂપિયામાં ઐતિહાસિક ગાબડું:14 વર્ષનો સૌથી મોટો કડાકો, 95.22 પ્રતિ ડોલર પહોંચ્યો; 9 સવાલ-જવાબમાં જાણો કોને થશે ફાયદો અને કોનું બજેટ ખોરવાશે?

ભારતીય રૂપિયો આજે એટલે કે 30 માર્ચે અમેરિકન ડોલર સામે 88 પૈસા નબળો પડીને 95.22 પ્રતિ ડોલરના સ્તરે આવી ગયો છે. અમેરિકા-ઇઝરાયલના ઇરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોમાં આવેલા ઉછાળાને કારણે રૂપિયામાં સતત ત્રીજા દિવસે ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. એક મહિનામાં રૂપિયો લગભગ 4% ઘટ્યો છે, જ્યારે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 10%થી વધુ તૂટી ચુક્યો છે. આ છેલ્લા 14 વર્ષનો સૌથી મોટો ઘટાડો છે. વિદેશી બ્રોકરેજ ફર્મ બર્નસ્ટીન મુજબ, જો ઇરાન યુદ્ધ ચાલુ રહેશે તો રૂપિયો 98 સુધી જઈ શકે છે. જોકે, રિઝર્વ બેંક (RBI) એ બેંકોની ફોરેક્સ પોઝિશન લિમિટને કડક કરીને રૂપિયાને સંભાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ વિદેશી રોકાણકારોના સતત વેચાણને કારણે બજારમાં તેની અસર ખૂબ જ ઓછા સમય માટે જોવા મળી હતી. રૂપિયાના ઘટાડાની અસરને 9 સવાલ-જવાબમાં સમજો… સવાલ 1: રૂપિયામાં આ ઐતિહાસિક ઘટાડાનું સૌથી મોટું કારણ શું છે? જવાબ: તેનું સૌથી મોટું કારણ ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોમાં આવેલો ઉછાળો છે. ખાડી દેશોના એનર્જી ઠેકાણાઓ પર ઈરાનના હુમલાઓ પછી બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમતો 110 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર થઈ ગઈ હતી. ભારત તેની જરૂરિયાતનું 85% તેલ આયાત કરે છે, જેના માટે આપણે ડોલરમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે. તેલ મોંઘું થવાથી ડોલરની માંગ વધી અને રૂપિયો નબળો પડી ગયો. સવાલ 2: વિદેશી રોકાણકારો (FIIs)નો આમાં શું રોલ છે? જવાબ: વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોએ માર્ચ મહિનામાં અત્યાર સુધી ભારતીય શેરબજારમાંથી લગભગ 8 અબજ ડોલર (લગભગ 83 હજાર કરોડ રૂપિયા) ઉપાડી લીધા છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને યુદ્ધના ડરથી વિદેશી રોકાણકારો ભારત જેવા ઉભરતા બજારોમાંથી પોતાના પૈસા ઉપાડીને અમેરિકી બોન્ડ્સ જેવા સુરક્ષિત જગ્યાએ રોકી રહ્યા છે. આટલા મોટા પાયે વેચાણથી રૂપિયા પર દબાણ ઘણું વધી ગયું છે. સવાલ 3: 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ'ના તણાવનો રૂપિયા સાથે શું સંબંધ છે? જવાબ: સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ તે દરિયાઈ માર્ગ છે, જ્યાંથી દુનિયાનું 20% અને ભારતનું લગભગ અડધું તેલ પસાર થાય છે. ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે આ રૂટ પર સપ્લાય ખોરવાઈ જવાનો ડર છે. માર્કેટના જાણકારોનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી આ દરિયાઈ માર્ગ પર સ્થિતિ સ્પષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી રૂપિયામાં ઉતાર-ચઢાવ ચાલુ રહેશે. સવાલ 4: શું રિઝર્વ બેંક આ ઘટાડાને રોકવા માટે કંઈ કરી રહ્યું છે? જવાબ: હા, આરબીઆઈ સતત વિદેશી મુદ્રા બજારમાં દખલ કરી રહ્યું છે. બેંક તેના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાંથી ડોલર વેચીને રૂપિયાના ઘટાડાને રોકવાનો પ્રયાસ કરે છે. સવાલ 5: શું આનાથી દેશના જીડીપી ગ્રોથ પર પણ અસર પડશે? જવાબ: ચોક્કસ. અર્થશાસ્ત્રીઓએ ચેતવણી આપી છે કે ઊર્જાની વધતી કિંમતો ભારતની વિકાસ દરને ઘટાડી શકે છે. ઊર્જાની કિંમતોમાં સતત વધારો મોંઘવારી વધારશે અને ભારતના ગ્રોથને નુકસાન પહોંચાડશે. વ્યાજ દરોમાં ઘટાડો કરવો પણ મુશ્કેલ બનશે. સવાલ 6: રૂપિયો નબળો પડવાથી સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર શું અસર પડશે? જવાબ: રૂપિયો નબળો પડવાથી ભારત માટે આયાત મોંઘી થઈ જશે. ક્રૂડ ઓઇલ જેવી વસ્તુઓ માટે વધુ પૈસા ચૂકવવા પડશે. આ ઉપરાંત, વિદેશથી આયાત કરવામાં આવતા મોબાઇલ, લેપટોપ જેવા ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન પણ મોંઘા થશે. વિદેશમાં અભ્યાસ મોંઘો થઈ જશે. સવાલ 7: શું રૂપિયાના ઘટાડાથી કોઈને ફાયદો પણ થાય છે? જવાબ: હા, રૂપિયો નબળો પડવાથી નિકાસકારોને ફાયદો થાય છે. આઇટી સેક્ટર, ફાર્મા અને કાપડ ઉદ્યોગની કંપનીઓને તેમની સેવાઓ અથવા ઉત્પાદનોના બદલામાં ડોલરમાં ચુકવણી મળે છે. જ્યારે તેઓ તે ડોલરને રૂપિયામાં રૂપાંતરિત કરે છે, ત્યારે તેમને પહેલા કરતા વધુ રૂપિયા મળે છે. સવાલ 8. આવનારા દિવસોમાં રૂપિયાની ચાલ કેવી રહી શકે છે? જવાબ: માર્કેટ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો 110-115 ડોલરથી ઉપર રહેશે અને વિદેશી રોકાણકારોનું વેચાણ ચાલુ રહેશે, રૂપિયો નબળો રહેશે. જો ગ્લોબલ સેન્ટીમેન્ટમાં સુધારો નહીં થાય, તો રૂપિયો 98ના સ્તરને પણ સ્પર્શી શકે છે. સવાલ 9: કરન્સીની કિંમત કેવી રીતે નક્કી થાય છે? જવાબ: કોઈપણ દેશની કરન્સીની કિંમત મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેની 'માંગ અને પુરવઠા'ના આધારે નક્કી થાય છે. જો ભારતને વિદેશોમાંથી વધુ સામાન જેમ કે ક્રૂડ ઓઇલ મંગાવવું હોય, તો ચુકવણી માટે વધુ ડોલરની જરૂર પડશે. ડોલરની માંગ વધતા જ તે મોંઘો થઈ જશે અને રૂપિયો ગગડી જશે. આ ઉપરાંત, દેશનો ફુગાવાનો દર, વ્યાજ દરો અને વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ કરન્સીનું મૂલ્ય નક્કી કરે છે. જો ભારતમાં વ્યાજ દરો સારા હોય અને અર્થતંત્ર સ્થિર હોય, તો વિદેશી રોકાણકારો અહીં ડોલર લાવશે, જેનાથી ડોલરનો પુરવઠો વધશે અને રૂપિયો મજબૂત થશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જે કરન્સીની દુનિયામાં માંગ વધુ અને ઉપલબ્ધતા ઓછી હશે, તેની કિંમત તેટલી જ વધુ હશે. --------------------- આ સમાચાર પણ વાંચો… બેંકો પોતાની પાસે 100 મિલિયન ડોલરથી વધુ રાખી શકશે નહીં: રૂપિયામાં સતત ઘટાડાને રોકવા માટે RBIનો નિર્દેશ, જેનાથી વિદેશી સામાન સસ્તો થશે RBIએ નિર્દેશ આપ્યો છે કે બેંકો હવે દરરોજ પોતાની પાસે 100 મિલિયન ડોલર (લગભગ 950 કરોડ રૂપિયા)થી વધુ રાખી શકશે નહીં. આ પહેલા બેંકો દરરોજ 300 થી 500 મિલિયન ડોલર (2,845-4,743 કરોડ રૂપિયા) હોલ્ડ કરી રહી હતી. ફોરેક્સ એનાલિસ્ટ્સ મુજબ, આ નિર્દેશની અસર એ થશે કે બેંકો હવે તેમની પાસે રહેલા વધારાના ડોલરને બજારમાં વેચશે, જેનાથી રૂપિયો મજબૂત થશે. જેનાથી વિદેશી સામાન ખરીદવો, વિદેશમાં ભણવું અને ફરવું સસ્તું થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત મોબાઇલ, લેપટોપ જેવા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ પ્રોડક્ટ્સ પણ સસ્તા થઈ શકે છે.