ઈરાન-યુદ્ધને કારણે ભારતમાં ખાતર ઉત્પાદનમાં 25% ઘટાડો:જાણો- ઉત્પાદન ઘટવાના શું કારણો છે અને તેની દેશ પર શું અસર થશે?

અમેરિકા-ઇઝરાયલ અને ઈરાન યુદ્ધને કારણે ભારતમાં ખાતરનું ઉત્પાદન એટલે કે ફર્ટિલાઇઝર પ્રોડક્શન માર્ચમાં લગભગ એક ચતુર્થાંશ ઘટ્યું. વાણિજ્ય મંત્રાલય અનુસાર, માર્ચ 2026માં ખાતરનું ઉત્પાદન માર્ચ 2025ની સરખામણીમાં 24.6% ઘટ્યું છે. વાસ્તવમાં, ખાતર બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી નેચરલ ગેસનો પુરવઠો મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધને કારણે પ્રભાવિત થયો છે. નેચરલ ગેસનો ઉપયોગ યુરિયા બનાવવા માટે થાય છે, જે ભારતની ખેતી માટે અત્યંત જરૂરી ખાતર છે. આ માટે ભારત સંપૂર્ણપણે આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા કિંમતો અને પુરવઠા પર નિર્ભર રહે છે. યુદ્ધને કારણે હોર્મુઝ રૂટમાં અવરજવર લગભગ બંધ છે. આ જ માર્ગેથી ઊર્જા અને ખાતર સંબંધિત કાચા માલનો પુરવઠો થાય છે. ભારત 60% LNG અને 40% યુરિયા માટે ખાડી દેશો પર નિર્ભર રિપોર્ટ અનુસાર, હોર્મુઝ બંધ થવાને કારણે ખાડી દેશોમાંથી આવતી લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસની ખેપ ભારતમાં પહોંચી શકી નથી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતની લગભગ 60% LNG અને 40% યુરિયા માટે આ જ દેશો પર નિર્ભર છે. જ્યાં વિશ્વના લગભગ એક તૃતીયાંશ ખાતરો પણ આ જ દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. આ અવરોધ પછી, નિષ્ણાતો અને ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા ખાદ્ય ઉત્પાદન પર અસર અંગે ઘણી ચેતવણીઓ આપવામાં આવી છે. ભારતમાં ખેતી નાના-નાના ખેતરોમાં થાય છે અને ઘણીવાર બહુ વધારે ઉત્પાદન થતું નથી, પરંતુ દેશની 45% થી વધુ વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર છે. ખાતર માટે ભારતની આયાત પર ભારે નિર્ભરતા ખાતર ઉત્પાદન ઘટવાના મુખ્ય કારણો ખાતર ઉત્પાદન ઘટવાની ભારત અને ખેડૂતો પર અસર ભારતની 45% વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર છે, તેથી ફર્ટિલાઇઝર ઉત્પાદન ઘટવાની અસર વધુ થઈ શકે છે… ભારત પાસે હવે શું વિકલ્પો છે? આવી સંકટની સ્થિતિમાં ભારત સરકાર અને ઉદ્યોગ જગત આ પગલાં લઈ શકે છે... 1. ટૂંકા ગાળાના વિકલ્પો 2. લાંબા ગાળાના વિકલ્પો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ શા માટે આટલો મહત્વનો છે? હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ફારસની ખાડીને ઓમાનની ખાડી અને અરબ સાગર સાથે જોડે છે. આ માત્ર 33 કિમી પહોળો દરિયાઈ માર્ગ છે, પરંતુ અહીંથી દુનિયાના લગભગ 20% તેલ અને LNG (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) નો પુરવઠો પસાર થાય છે. જ્યારે ખાડી દેશો (કતાર, સાઉદી અરબ, UAE) માંથી આવતી ગેસ અને ફર્ટિલાઇઝરનો મોટો હિસ્સો પણ આ જ માર્ગે ભારત સહિત એશિયા સુધી પહોંચે છે. આ જ ગેસ યુરિયા ઉત્પાદનનો મુખ્ય કાચો માલ છે. એટલે કે, જો આ માર્ગ બંધ થાય તો ખાતર ફેક્ટરીનો ફીડસ્ટોક જ અટકી જાય છે. જ્યારે દુનિયાના લગભગ એક તૃતીયાંશ ફર્ટિલાઇઝર પણ આ જ રૂટ પરથી પસાર થાય છે. જ્યારે અહીંથી પુરવઠો બંધ થવા પર યુરોપ, ચીન, જાપાન જેવા મોટા આયાતકારો પણ પ્રભાવિત થાય છે. તેથી હોર્મુઝમાં અવરોધની અસર સીધી વૈશ્વિક ખાદ્ય ઉત્પાદન અને મોંઘવારી પર પડે છે. આર્થિક નિષ્ણાતો અને સંસ્થાઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી રેટિંગ એજન્સી ICRA ના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી અદિતિ નાયરે જણાવ્યું કે ખાતર ઉત્પાદનમાં આ ભારે ઘટાડાની અસર આગામી ખરીફ સિઝન (જૂન-જુલાઈ) ના વાવેતર પર પડી શકે છે. જ્યારે કેટલાક કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ સપ્લાય ચેઇન જલ્દી પુનઃસ્થાપિત નહીં થાય, તો દેશમાં ખાતરની અછત સર્જાઈ શકે છે, જેનાથી પાકની ઉપજ ઘટશે અને ખાદ્ય મોંઘવારી વધી શકે છે. સરકારે કહ્યું- સિઝન માટે પૂરતો બફર સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે PIB અનુસાર, ખાદ્ય ઉત્પાદન ઘટવા પર સરકારનું કહેવું છે કે ભારત પાસે ખરીફ સિઝન માટે હાલમાં પૂરતો બફર સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે. સરકારે વૈકલ્પિક માર્ગો અને મોરોક્કો કે જોર્ડન જેવા દેશોમાંથી સપ્લાય માટે વાતચીત શરૂ કરી દીધી છે જેથી યુદ્ધની અસર ઓછી કરી શકાય. નિષ્ણાતોના મતે, આ સંકટ ભારત માટે એક 'વેક-અપ કોલ' છે કે તે પોતાની કૃષિ જરૂરિયાતો માટે વિદેશી ઉર્જા માર્ગો પર નિર્ભરતા ઓછી કરે અને સ્વદેશી વિકલ્પો (જેમ કે નેનો ખાતર અને ઓર્ગેનિક ખેતી) તરફ ઝડપથી આગળ વધે.